🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आत्मसाक्षात्कार प्राप्त केला आहे, तो परमात्म्याशी एकरूप होतो. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर तिचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, तसेच आत्मज्ञानी पुरुष ब्रह्मात विलीन होतो. त्याला 'पुनरावृत्ति' म्हणजे पुन्हा जन्म घेण्याचे बंधन उरत नाही, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते. आत्मबोधाने त्याचे संचित आणि प्रारब्ध कर्म संपलेले असते, त्यामुळे त्याला संसाराच्या चक्रात पुन्हा परतावे लागत नाही.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे सत्य स्वरूप पूर्णपणे समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलचे आपले अज्ञान कायमचे दूर होते. उदाहरणार्थ, एकदा दोरी म्हणजे साप नाही हे कळले की भीती कायमची निघून जाते. तसेच जीवनाचे सत्य कळल्यावर भीती उरत नाही.

आत्मज्ञानी पुरुषाला पुनर्जन्म का नसतो आणि तो परमात्म्याशी कसा एकरूप होतो, याचे स्पष्टीकरण या ओवीत दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते अर्जुनाला उद्देशून म्हणतात की, मनुष्य कर्माचा पूर्णपणे त्याग करू शकत नाही आणि तो करणे योग्यही नाही. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाची जी आसक्ती किंवा हाव असते, तिचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: 'मला पहिले यायचे आहे' या विचारापेक्षा 'मला हा विषय नीट समजून घ्यायचा आहे' यावर भर दिल्यास तणाव कमी होतो आणि यश मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्माची संकल्पना समजावून सांगत आहेत, जिथे कर्मापेक्षा फळाची आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी कर्ता आहे' हा भाव पूर्णपणे नष्ट होतो. अशा स्थितीत, शरीराद्वारे कर्मे घडत असूनही, त्या कर्मांचे नाव किंवा अस्तित्व उरत नाही कारण त्यामागे कोणताही अहंकार नसतो. जेव्हा कर्तेपण हरवते, तेव्हा ते कर्म असूनही 'अकर्म' ठरते, म्हणजेच ते व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हे सर्व नैसर्गिकरित्या आणि सहजपणे घडते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे ईश्वरी कार्य आहे' असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या कर्माचे स्वरूप आणि अहंकाररहित स्थितीचे वर्णन करत आहेत.