🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व याबद्दल जे सत्य सांगितले आहे, त्याबाबत आता तुझ्या मनात कोणताही संशय किंवा भ्रम राहू देऊ नकोस. अज्ञानामुळे निर्माण होणारा मोह सोडून दे आणि हा आत्मज्ञानाचा विचार तुझ्या अंतःकरणात कायमचा स्थिर कर. जेव्हा बुद्धी स्थिर होते, तेव्हाच माणूस योग्य कर्म करू शकतो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळतो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता सत्य काय आहे हे ओळखून मनाला शांत ठेवणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या निर्णयात गोंधळ होत असेल तर 'सत्य आणि कर्तव्य' यावर लक्ष केंद्रित करून मन स्थिर करावे.

आत्म्याचे स्वरूप आणि देहाची नश्वरता स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचा गोंधळ थांबवून सत्य विचार मनात स्थिर करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. आत्मा हा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडे आहे. शरीराचा जन्म होतो आणि नाश होतो, पण आत्मा हा नित्य (कायमस्वरूपी) आणि सिद्ध (स्वयं-अस्तित्वात) आहे. तो अनादी आहे, म्हणजे त्याला कोणतीही सुरुवात नाही. म्हणून मृत्यूच्या वेळी शोक करणे व्यर्थ आहे, कारण आत्मा कधीच मरत नाही. हे सांख्य योगाचे मुख्य तत्व आहे की जे अविनाशी आहे त्याचा शोक करू नये.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात किंवा प्रिय व्यक्तीच्या निधनामुळे दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की केवळ शरीर नष्ट झाले आहे, आत्मा नाही. हे ज्ञान आपल्याला मानसिक धैर्य देते. उदाहरणार्थ, एखाद्या जुन्या कपड्याचा त्याग केल्यावर आपण जसा शोक करत नाही, तसेच शरीराच्या बाबतीतही समजावे.

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा भाग म्हणून संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष आपली विहित कर्मे शरीराने आणि इंद्रियांनी करत राहतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. जेव्हा बुद्धी कर्माशी स्वतःला जोडून घेत नाही किंवा कर्माच्या फळाची अपेक्षा करत नाही, तेव्हा ती कर्मे त्या व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. ज्याप्रमाणे आरशात दिसणारे प्रतिबिंब आरशाला स्पर्श करत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला शिवत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मी खूप हुशार आहे' या अहंकारापेक्षा 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केल्यास त्याला यशाचा गर्व किंवा अपयशाचे दुःख होत नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहण्याची युक्ती सांगत आहेत.