🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. समाजात जे लोक प्रभावशाली किंवा ज्ञानी असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर एखादी मोठी व्यक्ती नीतिमत्तेने वागली, तर समाजही नीतीचा मार्ग धरतो. याउलट, जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचा मार्ग निवडला, तर त्याचे अनुकरण करून समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्यांच्याकडे अधिकार किंवा सामर्थ्य आहे, त्यांनी आपले आचरण अत्यंत जबाबदारीने आणि शुद्ध ठेवले पाहिजे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' (Standard) ठरते.

एका शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर येऊन शिस्त पाळली, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी शिक्षण असते.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी आपले कर्म आदर्शवत का ठेवावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्य देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. केवळ बाह्यतः कर्म सोडले तरी मनातील विचार आणि शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया (श्वासोच्छवास, पचन इ.) चालूच राहतात. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) माणसाला सतत कर्मात गुंतवून ठेवतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हणणे हा एक भ्रम आहे. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास कठीण वाटला म्हणून तो सोडण्यापेक्षा, तो आपले कर्तव्य समजून प्रामाणिकपणे करणे म्हणजेच खरा कर्मयोग होय. आपण आपल्या वाट्याला आलेली कामे टाळू शकत नाही, ती उत्तमरीतीने करणेच योग्य आहे.

जिवंत व्यक्तीसाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे अशक्य आहे, हे भगवान श्रीकृष्णांचे तत्वज्ञान ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मांडत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विद्येची देवता सरस्वतीचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी सरस्वती देवीची कृपा होते, तिथे बोलण्यामध्ये विलक्षण चातुर्य प्राप्त होते. साहित्यातील नवरसांचा परिपाक आणि शब्दांचे माधुर्य हे केवळ तिच्या आशीर्वादाचे फळ आहे. लेखणी किंवा वाणीला जे सामर्थ्य मिळते, त्याचे मूळ सरस्वतीच्या चरणांशी आहे. जेव्हा तिचे आशीर्वाद मिळतात, तेव्हा सामान्य शब्दही अमृतासारखे रसाळ वाटू लागतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा इतरांशी बोलतो, तेव्हा आपले शब्द नम्र आणि अर्थपूर्ण असावेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगी कोणाला धीर देताना जर आपली वाणी रसाळ आणि प्रेमळ असेल, तर त्याचा समोरच्या व्यक्तीवर सकारात्मक परिणाम होतो. हेच सरस्वतीच्या कृपेचे व्यावहारिक रूप आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या निर्विघ्न पूर्ततेसाठी सरस्वती देवीचे स्तवन करत आहेत.