🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे सूर्याचे प्रतिबिंब पाण्यात पडते, तेव्हा सूर्य पाण्यात असल्यासारखा वाटतो, परंतु पाणी सूर्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला ओले करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष सर्व प्रकारची कर्मे करत असतानाही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा दोषांपासून पूर्णपणे अलिप्त असतो. त्याचे शरीर कर्मात गुंतलेले असले तरी त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले कर्तव्य पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्या कामाच्या यशापयशाचा अहंकार किंवा अतिदुःख मानू नये. उदाहरणार्थ, खेळताना पूर्ण ताकदीने खेळावे, पण हार किंवा जीत मनाला लावून घेऊ नये.

संसारात राहून कर्मे करत असतानाही ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मार्गदर्शन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्माची निवड करू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार (प्रसंगें पावे प्राप्त) आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, तेच करावे. 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले कर्तव्य. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि मनात कोणताही संशय न बाळगता (निभ्रांत) पूर्ण करणे हाच खरा योग आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे आणि त्याला एखादा विषय कठीण वाटतो म्हणून तो त्याचा कंटाळा करतो. पण या ओवीनुसार, तो विषय अभ्यासणे हे त्याचे 'विहित' कर्म आहे. त्याने तो कंटाळा सोडून, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने अभ्यास केला पाहिजे. तसेच नोकरीत एखादे कठीण काम समोर आले तर ते टाळण्याऐवजी पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे या ओवीचे पालन होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याचे पालन कसे करावे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की चालणे किंवा बोलणे चालू असतात, त्या क्रियांमध्ये पाय किंवा जीभ आपले कार्य करत असतात. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, अशा व्यक्तीच्या मनात 'मी हे करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानत नाही. त्याचे अकर्तेपण (मी कर्ता नाही ही भावना) कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही. तो केवळ साक्षीभावाने सर्व क्रियांकडे पाहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, 'माझ्या हातून देवाने हे कार्य करून घेतले' असा भाव ठेवणे म्हणजे अकर्तेपणाचा सराव होय.

आत्मज्ञानी पुरुष शारीरिक क्रिया करत असतानाही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.