🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, श्रेष्ठ व्यक्तीने आपले कर्तव्य नि:स्वार्थ बुद्धीने पार पाडले पाहिजे. जेव्हा एखादा ज्ञानी पुरुष फळाची आशा न धरता कर्म करतो, तेव्हा तो समाजासमोर एक आदर्श ठेवतो. जर अशा व्यक्तीने कर्म करणे सोडले, तर सामान्य लोक गोंधळून जातील. म्हणून, जगाच्या कल्याणासाठी आणि विश्वातील सुव्यवस्था टिकवून ठेवण्यासाठी (विश्व विसावा), अर्जुनाने आपल्या विहित कर्माचे आचरण करावे, असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्या जबाबदाऱ्या अशा प्रकारे पार पाडणे की ज्यामुळे समाजाचे भले होईल. उदाहरणार्थ, आपण आपले काम प्रामाणिकपणे केले तर त्याचा फायदा संपूर्ण समाजाला होतो आणि सर्वांना सुख मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून लोककल्याणासाठी कर्माचे आचरण कसे असावे हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माचे स्वरूप हे बंधनात्मक असू शकते, परंतु जर ते योग्य बुद्धीने केले तर ते बाधत नाही. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' याचा अर्थ कर्माच्या फळाची आशा सोडून आणि अहंकाराचा त्याग करून कर्मावर ताबा मिळवणे होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, तू कर्माच्या जाळ्यात न अडकता, कर्मालाच तुझे साधन बनवून त्यातून मुक्त हो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास आपण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन अनासक्त वृत्तीने कर्तव्य कसे करावे, हे या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.