प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो,
आज 8 ऑगस्ट! भारतीय इतिहासातील हा दिवस एका अत्यंत महत्त्वाच्या घटनेसाठी ओळखला जातो – 'भारत छोडो आंदोलन'. 1942 सालच्या याच दिवशी महात्मा गांधींनी 'करा किंवा मरा' (Do or Die) हा प्रेरणादायी संदेश देत, ब्रिटिश राजवटीविरुद्धच्या अंतिम लढ्याची घोषणा केली होती. हे आंदोलन केवळ एक राजकीय चळवळ नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांच्या स्वातंत्र्याच्या तीव्र इच्छेचे आणि सामूहिक शक्तीचे प्रतीक होते. या आंदोलनाने भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग कसा प्रशस्त केला, चला तर मग आज आपण या ऐतिहासिक घटनेचा सखोल अभ्यास करूया.
आंदोलनाची पार्श्वभूमी: असंतोषाची लाट
1942 पर्यंत भारत ब्रिटिशांच्या राजवटीखाली होता आणि स्वातंत्र्याची मागणी जोर धरू लागली होती. परंतु, दुसरे महायुद्ध सुरू झाल्याने परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची झाली. ब्रिटिशांनी भारताला या युद्धात आपला मित्रपक्ष म्हणून सामील केले, परंतु भारतीयांची संमती न घेता. यामुळे भारतीय नेत्यांमध्ये आणि जनतेमध्ये तीव्र असंतोष पसरला. काँग्रेसने ब्रिटिशांना युद्धात पाठिंबा देण्याची तयारी दर्शवली होती, परंतु त्या बदल्यात भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याची अट घातली.
दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव
दुसऱ्या महायुद्धात ब्रिटनची स्थिती नाजूक झाली होती. जपानने आग्नेय आशियामध्ये वेगाने प्रगती केली आणि भारताच्या सीमेपर्यंत पोहोचले. अशा परिस्थितीत, ब्रिटिशांना भारताचा पाठिंबा आवश्यक वाटला. परंतु, भारतीयांना दुसऱ्यांच्या युद्धात केवळ एक प्यादे म्हणून वापरले जात आहे असे वाटत होते. युद्धामुळे देशात महागाई वाढली होती, अन्नधान्याची टंचाई निर्माण झाली होती आणि सामान्य लोकांचे जीवन कठीण झाले होते. या सर्व गोष्टींमुळे ब्रिटिश राजवटीविरुद्धचा राग आणखी वाढला.
क्रिप्स मिशनचे अपयश
ब्रिटिशांनी भारतीयांचा पाठिंबा मिळवण्यासाठी मार्च 1942 मध्ये सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली 'क्रिप्स मिशन' भारतात पाठवले. या मिशनने युद्ध संपल्यानंतर भारताला 'वसाहतीचे स्वराज्य' (Dominion Status) देण्याचे आणि संविधान तयार करण्याचा अधिकार देण्याचे आश्वासन दिले. मात्र, 'पूर्ण स्वातंत्र्य' देण्याची त्यांची तयारी नव्हती. तसेच, या प्रस्तावांमध्ये भारताच्या फाळणीची बीजे होती, असेही काही नेत्यांना वाटले. त्यामुळे काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग या दोन्ही प्रमुख पक्षांनी क्रिप्स मिशनचे प्रस्ताव फेटाळून लावले. महात्मा गांधींनी क्रिप्स मिशनला 'पोस्ट-डेटेड चेक' (Post-dated Cheque) असे संबोधले, कारण युद्धात ब्रिटनचा पराभव झाल्यास हे आश्वासन निरर्थक ठरेल अशी त्यांना भीती होती. क्रिप्स मिशनच्या अपयशामुळे भारतीयांचा ब्रिटिशांवरील विश्वास पूर्णपणे उडाला आणि स्वातंत्र्यासाठी त्वरित कृती करण्याची गरज त्यांना वाटू लागली.
'भारत छोडो' चा नारा आणि 'करा किंवा मरा' चा संदेश
क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर, महात्मा गांधींना खात्री पटली की ब्रिटिशांना शांततेने भारत सोडण्यास भाग पाडणे शक्य नाही. त्यामुळे, त्यांनी ब्रिटिशांना 'तत्काळ' भारत सोडून जाण्यास सांगण्याचे धाडसी पाऊल उचलले.
ऐतिहासिक मुंबई अधिवेशन
7-8 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे 'ऑगस्ट क्रांती मैदान') अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे अधिवेशन भरले होते. या अधिवेशनात 'भारत छोडो' ठराव मांडण्यात आला. या ठरावात ब्रिटिशांनी भारताला तात्काळ स्वातंत्र्य द्यावे अशी मागणी करण्यात आली होती. जर ही मागणी पूर्ण झाली नाही, तर देशव्यापी अहिंसक असहकार आंदोलन सुरू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
"मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देणार आहे. तो तुमच्या हृदयात रुजवा आणि तुमच्या प्रत्येक श्वासात तो व्यक्त करा. तो मंत्र आहे: 'करा किंवा मरा' (Do or Die). आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा या प्रयत्नात आपले प्राण गमावू. आपण आपले गुलामगिरीचे जीवन पाहण्यासाठी जगणार नाही." - महात्मा गांधी, 8 ऑगस्ट 1942, मुंबई
8 ऑगस्ट रोजी हा ऐतिहासिक 'भारत छोडो' ठराव प्रचंड बहुमताने मंजूर झाला. गांधीजींनी आपल्या भाषणात 'करा किंवा मरा' हा अजरामर संदेश दिला. या संदेशाने संपूर्ण देशात एक नवी ऊर्जा भरली. गांधीजींनी प्रत्येक भारतीयाला आपापल्या परीने स्वातंत्र्य संग्रामात योगदान देण्याचे आवाहन केले. त्यांनी सरकारी कर्मचाऱ्यांना नोकरी सोडू नका, पण काँग्रेसशी निष्ठा ठेवा; सैनिकांना देशबांधवांवर गोळीबार करू नका; विद्यार्थ्यांना शिक्षण सोडून आंदोलनात सामील व्हा, असे आवाहन केले.
आंदोलनाची ठळक वैशिष्ट्ये आणि प्रमुख घटना
9 ऑगस्ट 1942 रोजी पहाटेच ब्रिटिश सरकारने गांधीजींसह काँग्रेसच्या सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक करून तुरुंगात टाकले. या अचानक झालेल्या कारवाईमुळे आंदोलनाला तात्पुरते नेतृत्वहीन स्वरूप आले. परंतु, याच गोष्टीमुळे आंदोलन अधिक स्वयंस्फूर्त बनले. जनतेने स्वतःहून आंदोलनाची सूत्रे हाती घेतली.
स्वयंस्फूर्त उठाव आणि हिंसक वळण
नेत्यांच्या अटकेनंतर देशभरात संतापाची लाट उसळली. लोकांनी स्वयंप्रेरणेने हरताळ पुकारले, निदर्शने केली आणि सरकारी कार्यालयांवर मोर्चे काढले. अनेक ठिकाणी शांततापूर्ण आंदोलनांना हिंसक वळण लागले. रेल्वे रुळ उखडण्यात आले, टेलिफोन आणि टेलिग्राफच्या तारा तोडण्यात आल्या, पोस्ट ऑफिस आणि पोलीस ठाण्यांसारख्या सरकारी इमारतींना आग लावण्यात आली. ब्रिटिशांनी हे आंदोलन दडपण्यासाठी अमानुष बळाचा वापर केला. लाठीचार्ज, गोळीबार आणि मोठ्या प्रमाणावर अटकसत्र सुरू झाले. हजारो लोक मारले गेले आणि लाखो लोकांना तुरुंगात टाकण्यात आले.
भूमिगत चळवळ
प्रमुख नेते तुरुंगात असल्याने, काही धडाडीच्या कार्यकर्त्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. जयप्रकाश नारायण, अरुणा असफ अली, राममनोहर लोहिया, सुचेता कृपलानी, अच्युतराव पटवर्धन आणि उषा मेहता यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाला दिशा दिली. त्यांनी गुप्तपणे पत्रके वाटली, सभा घेतल्या आणि लोकांना संघटित केले. उषा मेहता यांनी तर 'काँग्रेस रेडिओ' नावाचे एक गुप्त रेडिओ स्टेशन सुरू केले, ज्यावरून आंदोलनाची माहिती आणि नेत्यांचे संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवले जात होते. यामुळे ब्रिटिश सरकारची माहिती दडपण्याची रणनीती काही प्रमाणात अयशस्वी ठरली.
समांतर सरकारे
आंदोलनाच्या काळात, काही ठिकाणी ब्रिटिश प्रशासन पूर्णपणे कोलमडले आणि लोकांनी स्वतःची 'समांतर सरकारे' (Parallel Governments) स्थापन केली. ही सरकारे काही काळासाठी का होईना, पण ब्रिटिश राजवटीला आव्हान देत होती. यापैकी काही प्रमुख समांतर सरकारे अशी होती:
- सातारा (महाराष्ट्र): क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली 'प्रतिसरकार' स्थापन झाले. या सरकारने जवळपास दीड वर्ष ब्रिटिशांना आव्हान दिले आणि स्थानिक पातळीवर न्यायनिवाडा, करवसुली यांसारखी कामे केली.
- बलिया (उत्तर प्रदेश): चित्तू पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली काही दिवसांसाठी समांतर सरकार स्थापन झाले.
- तामलुक (बंगाल): 'जातीय सरकार' नावाने इथे एक समांतर सरकार स्थापन झाले, जे जवळपास दोन वर्षे कार्यरत होते.
- तळचर (ओडिशा): येथेही काही काळ समांतर सरकार अस्तित्वात होते.
या समांतर सरकारांनी भारतीयांमध्ये स्वशासनाची भावना रुजवली आणि त्यांना भविष्यातील स्वतंत्र भारताच्या प्रशासनाची एक झलक दिली.
महिलांचा सहभाग आणि युवाशक्तीचे योगदान
'भारत छोडो' आंदोलनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये महिला आणि तरुणाईने दिलेले प्रचंड योगदान. या आंदोलनाने समाजातील प्रत्येक घटकाला स्वातंत्र्याच्या लढ्यात सामील होण्यासाठी प्रेरित केले.
महिलांचा सक्रिय सहभाग
भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात महिलांचा सहभाग नेहमीच महत्त्वाचा राहिला आहे, पण 'भारत छोडो' आंदोलनात तो अधिक व्यापक होता. अरुणा असफ अली यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले आणि त्यांना 'भारत छोडो आंदोलनाची नायिका' म्हणून ओळखले जाते. सुचेता कृपलानी यांनीही भूमिगत राहून काम केले. कस्तुरबा गांधी, सरोजिनी नायडू यांसारख्या ज्येष्ठ नेत्यांनीही आपल्या परीने आंदोलनाला बळ दिले. अनेक सामान्य महिलांनी निदर्शनांमध्ये भाग घेतला, मोर्चे काढले, पत्रके वाटली आणि पोलिसांच्या लाठीहल्ल्यांना तोंड दिले. त्यांच्या सहभागामुळे आंदोलनाला एक वेगळीच धार प्राप्त झाली.
युवाशक्तीचे योगदान
महात्मा गांधींच्या 'करा किंवा मरा' संदेशाने तरुणाईला विशेषतः आकर्षित केले. विद्यार्थी आणि तरुण वर्गाने मोठ्या संख्येने शाळा-महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकला आणि आंदोलनात सक्रियपणे भाग घेतला. त्यांनी निदर्शने केली, ब्रिटिशविरोधी घोषणा दिल्या, गुप्तपणे माहितीची देवाणघेवाण केली आणि भूमिगत नेत्यांना मदत केली. अनेक विद्यार्थ्यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांवर पाळत ठेवली आणि आंदोलनासाठी गुप्त माहिती जमा केली. या तरुण पिढीच्या उत्साहामुळे आणि धैर्यामुळे हे आंदोलन अधिक प्रभावी ठरले.
आंदोलनाचा प्रभाव आणि महत्त्व
'भारत छोडो' आंदोलन हे भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक निर्णायक वळण ठरले. ब्रिटिशांनी हे आंदोलन क्रूरपणे दडपले असले तरी, त्याचे दूरगामी परिणाम झाले.
ब्रिटिशांना धडा
या आंदोलनाने ब्रिटिशांना स्पष्ट संदेश दिला की, आता भारतीयांना जास्त काळ गुलाम ठेवणे शक्य नाही. भारतातील ब्रिटिश राजवट आता शेवटच्या घटका मोजत आहे याची त्यांना जाणीव झाली. भारतीयांमध्ये स्वातंत्र्याची किती तीव्र इच्छा आहे, हे या आंदोलनाने दाखवून दिले. त्यामुळे ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्याच्या दिशेने गांभीर्याने विचार करण्यास सुरुवात केली.
जागतिक स्तरावर भारताच्या मागणीला बळ
दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक स्तरावर वसाहतवादविरोधी भावना वाढू लागल्या होत्या. 'भारत छोडो' आंदोलनाने भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अधिक बळ दिले. अनेक देशांनी आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांनी भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीला पाठिंबा दिला, ज्यामुळे ब्रिटिशांवर नैतिक दबाव वाढला.
भारतीयांमध्ये एकजूट
या आंदोलनाने विविध प्रादेशिक, धार्मिक आणि सामाजिक गटांना एकत्र आणले. जरी काही ठिकाणी मतभेद असले तरी, स्वातंत्र्यासाठी एकत्र येण्याची भावना अधिक प्रबळ होती. 'करा किंवा मरा' या संदेशाने संपूर्ण देशाला एकजूट केले. या एकजुटीमुळे भविष्यात स्वतंत्र भारताच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असलेला सामाजिक आधार तयार झाला.
स्वतंत्र भारताच्या निर्मितीसाठी पाया
'भारत छोडो' आंदोलनाने 'पूर्ण स्वराज्या'च्या दिशेने एक मोठे पाऊल टाकले. या आंदोलनानंतर ब्रिटिशांना हे स्पष्ट झाले की भारताला स्वातंत्र्य देणे अपरिहार्य आहे. या आंदोलनाने भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास आणि स्वयंप्रेरणेची भावना निर्माण केली, जी स्वतंत्र भारताच्या निर्मितीसाठी अत्यंत आवश्यक होती. या आंदोलनामुळेच स्वातंत्र्याची प्रक्रिया गतिमान झाली आणि अवघ्या पाच वर्षांत भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.
त्याग आणि बलिदान
या आंदोलनात हजारो लोकांनी आपले प्राण गमावले, अनेकांना तुरुंगवास भोगावा लागला आणि अनेकांनी आपले सर्वस्व गमावले. या सर्वांचे त्याग आणि बलिदान हे भारताच्या स्वातंत्र्याच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरले गेले आहे. त्यांच्या बलिदानामुळेच आज आपण स्वतंत्र भारतात मोकळा श्वास घेऊ शकतो.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- 'भारत छोडो' (Quit India) हा नारा युसूफ मेहरअली यांनी दिला होता, जे मुंबईचे एक समाजवादी नेते होते. त्यांनी 'सायमन गो बॅक' हा नाराही दिला होता.
- महात्मा गांधींना अटक केल्यानंतर त्यांना पुणे येथील आगा खान पॅलेसमध्ये नजरकैदेत ठेवण्यात आले होते. याच ठिकाणी त्यांच्या पत्नी कस्तुरबा गांधी आणि त्यांचे सचिव महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले.
- या आंदोलनाला 'ऑगस्ट क्रांती' असेही म्हटले जाते, कारण ते ऑगस्ट महिन्यात सुरू झाले होते.
- आंदोलन दडपण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने 90,000 हून अधिक लोकांना अटक केली होती आणि हजारो लोकांना मारले होते.
- या आंदोलनामुळे भारताच्या स्वातंत्र्याची वेळ किमान 5 ते 10 वर्षांनी कमी झाली, असे अनेक इतिहासकारांचे मत आहे.
निष्कर्ष
'भारत छोडो' आंदोलन हे केवळ एक आंदोलन नव्हते, तर ते भारतीय जनतेच्या सामूहिक इच्छाशक्तीचे आणि दृढनिश्चयाचे प्रतीक होते. या आंदोलनाने ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यास भाग पाडले आणि स्वातंत्र्याच्या अंतिम लढ्याला गती दिली. महात्मा गांधींच्या 'करा किंवा मरा' या संदेशाने प्रेरित होऊन, लाखो भारतीयांनी आपल्या प्राणाची आहुती दिली आणि स्वातंत्र्याच्या स्वप्नाला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. आज आपण स्वतंत्र भारताचे नागरिक म्हणून जगत असताना, या सर्व स्वातंत्र्यसैनिकांचे आणि 'भारत छोडो' आंदोलनाचे महत्त्व विसरता कामा नये. त्यांच्या त्यागातून आणि एकजुटीतून प्रेरणा घेऊन आपण आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी नेहमी कटिबद्ध राहिले पाहिजे.
धन्यवाद!
