प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,
आज १६ ऑगस्ट, वरद चतुर्थीचा पवित्र दिवस. गणपती बाप्पाच्या पूजेने आणि आशीर्वादाने आपल्या दिवसाची सुरुवात होते. या शुभदिनी, आपण अशा एका महान व्यक्तिमत्त्वाची आठवण करणार आहोत, ज्यांच्या आवाजाने कोट्यवधी हृदयांना स्पर्श केला, ज्यांचे संगीत भक्ती आणि अध्यात्माचे प्रतीक बनले. त्या म्हणजे ‘भारताची गानकोकिळा’ आणि भारतरत्न एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी (M. S. Subbulakshmi).
त्यांचे जीवन म्हणजे संगीत, भक्ती आणि नम्रतेचा एक अद्भुत संगम होता. कर्नाटकी संगीताला त्यांनी केवळ देशातच नव्हे, तर जगभरात पोहोचवले. चला, त्यांच्या सूरमयी जीवनाचा आणि अतुलनीय संगीताच्या वारशाचा सविस्तर आढावा घेऊया. त्यांचा प्रवास आपल्याला आपल्या आवडीचा ध्यास घेण्यास आणि तो पूर्ण करण्यासाठी कठोर परिश्रम करण्यास नक्कीच प्रेरणा देईल.
प्रारंभिक जीवन आणि संगीताची दीक्षा: एका प्रतिभेचा जन्म
एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांचा जन्म १६ सप्टेंबर १९१६ रोजी मदुराई, तामिळनाडू येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव मदुराई षण्मुखवदिवु सुब्बुलक्ष्मी असे होते. त्यांच्या आई, षण्मुखवदिवु अम्माल, स्वतः एक उत्कृष्ट वीणा वादक होत्या आणि त्यांच्या आजी अकम्मा देखील व्हायोलिन वादक होत्या. सुब्बुलक्ष्मींना संगीताचा वारसा घरातूनच मिळाला होता.
लहानपणापासूनच सुब्बुलक्ष्मींना संगीताची प्रचंड आवड होती. त्या त्यांच्या आईकडून वीणा आणि कर्नाटकी संगीताचे प्राथमिक धडे गिरवत होत्या. नंतर त्यांनी मदुराईच्या श्रीनिवासा अय्यंगार यांच्याकडून शास्त्रीय गायनाचे शिक्षण घेतले. वयाच्या अवघ्या १० व्या वर्षी, १९२६ मध्ये, त्यांनी मद्रास उच्च न्यायालयाच्या आवारात आपल्या पहिल्या सार्वजनिक कार्यक्रमात सादरीकरण केले. त्यांच्या आवाजातील गोडवा आणि शास्त्रीय संगीतावरील त्यांची पकड लहान वयातच दिसून येत होती.
त्यांचे बालपण कलेने नटलेल्या वातावरणात गेले. त्यांच्या घरात नेहमीच संगीत, कला आणि संस्कृतीची चर्चा असे. या वातावरणाचा त्यांच्यावर खूप प्रभाव पडला आणि त्यांना संगीतात आपले भविष्य घडवण्याची प्रेरणा मिळाली. त्यांच्या आईने त्यांना नेहमीच प्रोत्साहन दिले आणि त्यांच्या संगीताच्या शिक्षणासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले.
कारकिर्दीची सुरुवात आणि संगीताचा प्रवास: मद्रास ते जागतिक मंच
१९३० च्या दशकात, सुब्बुलक्ष्मी मद्रास (आताचे चेन्नई) येथे स्थायिक झाल्या. मद्रास हे तेव्हा कर्नाटकी संगीताचे केंद्र होते. येथे त्यांना अनेक दिग्गज संगीतकारांसोबत काम करण्याची संधी मिळाली आणि त्यांची प्रतिभा अधिकच फुलली. १९३८ मध्ये, त्यांनी मद्रास म्युझिक अकादमीमध्ये आपले पहिले मोठे सादरीकरण केले, ज्यामुळे त्या संगीत जगतात एक उगवता तारा म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.
त्यांनी काही चित्रपटांमध्येही काम केले, त्यापैकी ‘मीरा’ (१९४५) हा चित्रपट विशेष गाजला. या चित्रपटात त्यांनी मीराबाईंची भूमिका साकारली होती आणि त्यात त्यांनी गायलेली भजने आजही लोकांच्या स्मरणात आहेत. ‘गिरधर गोपाळ’ हे भजन त्यांच्या आवाजात अजरामर झाले. या चित्रपटाने त्यांना केवळ भारतातच नव्हे, तर परदेशातही ओळख मिळवून दिली. परंतु, चित्रपटांमधील यश आणि प्रसिद्धी असूनही, सुब्बुलक्ष्मींना वाटले की त्यांचे खरे स्थान शास्त्रीय संगीतातच आहे. त्यांनी चित्रपट जग सोडून पूर्णपणे स्वतःला कर्नाटकी संगीतासाठी समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला.
“माझ्या जीवनातील प्रत्येक क्षण संगीतासाठीच आहे. संगीत हे केवळ मनोरंजन नाही, तर ते ईश्वराशी संवाद साधण्याचे माध्यम आहे.” - एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी
टी. सदाशिवम यांची भूमिका: एक आधारस्तंभ
सुब्बुलक्ष्मींच्या आयुष्यात त्यांचे पती टी. सदाशिवम यांचा प्रभाव खूप मोठा होता. ते स्वतः एक पत्रकार आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांनी सुब्बुलक्ष्मींच्या प्रतिभेला ओळखले आणि त्यांना जागतिक स्तरावर नेण्यासाठी खूप प्रयत्न केले. सदाशिवम यांनी त्यांच्यासाठी अनेक मैफिली आयोजित केल्या आणि त्यांच्या संगीताला योग्य व्यासपीठ मिळवून दिले. त्यांच्या पाठिंब्यामुळेच सुब्बुलक्ष्मींना आपल्या कलेवर पूर्णपणे लक्ष केंद्रित करता आले.
भक्ती संगीत आणि आध्यात्मिक उंची: आवाजातील दैवी शक्ती
एम. एस. सुब्बुलक्ष्मींच्या संगीताचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची भक्ती आणि अध्यात्म. त्यांच्या आवाजात एक दैवी शक्ती होती, जी ऐकणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करत असे. त्यांनी गायलेले ‘व्यंकटेश सुप्रभातम’, ‘भज गोविंदम’, ‘विष्णु सहस्रनाम’ आणि ‘मीरा भजने’ आजही घराघरात ऐकली जातात. त्यांचे सुप्रभातम ऐकल्याशिवाय अनेकांच्या दिवसाची सुरुवात होत नाही.
त्यांच्या गाण्यांमध्ये केवळ स्वर आणि ताल नव्हते, तर त्यामागे असलेली अपार श्रद्धा आणि भक्ती होती. त्यांचे गायन हे केवळ कला प्रदर्शन नव्हते, तर ती एक प्रकारची साधना होती. त्यांच्या आवाजाने भाषेच्या सीमा ओलांडल्या. जरी त्या मुख्यतः कर्नाटकी संगीत गात असल्या तरी, त्यांचे हिंदी, गुजराती, बंगाली आणि मराठी भजने देखील खूप लोकप्रिय झाली. त्यांच्या आवाजातील शांती आणि पावित्र्याने श्रोत्यांना एक वेगळ्याच आध्यात्मिक जगात घेऊन जाण्याची क्षमता होती.
सांस्कृतिक राजदूत आणि जागतिक ओळख: भारताचा गौरव
एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी या केवळ एक गायिका नव्हत्या, तर त्या भारताच्या सांस्कृतिक राजदूत होत्या. त्यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेले आणि भारताचा गौरव वाढवला. १९६६ मध्ये, त्या संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या (United Nations) महासभेत गाणाऱ्या पहिल्या भारतीय कलाकार ठरल्या. या ऐतिहासिक क्षणामुळे भारताची सांस्कृतिक ओळख जगभरात पोहोचली.
त्यांनी एडिनबर्ग इंटरनॅशनल फेस्टिव्हल, लंडन, न्यूयॉर्क आणि कॅनडा येथेही आपली कला सादर केली. त्यांच्या मैफिलींना परदेशी श्रोत्यांकडून प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. त्यांच्या संगीताने अनेक परदेशी लोकांना भारतीय संस्कृती आणि अध्यात्माची ओळख करून दिली. त्यांच्या प्रत्येक सादरीकरणात भारतीय संस्कृतीचे सौंदर्य आणि खोली स्पष्टपणे दिसून येत असे. त्यांनी केवळ गाणे गायले नाही, तर भारतीय आत्मा जगासमोर मांडला.
त्यांना अनेक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. त्यापैकी १९७४ मध्ये मिळालेला रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार हा विशेष उल्लेखनीय आहे. या पुरस्काराला ‘आशियाचा नोबेल’ म्हणून ओळखले जाते. या पुरस्काराने त्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक योगदानाला जागतिक स्तरावर मान्यता मिळाली.
विनम्रता, साधेपणा आणि भारतरत्न: सर्वोच्च सन्मान
इतकी मोठी प्रसिद्धी आणि यश मिळूनही, एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांनी आपले नम्र आणि साधे जीवन कधीच सोडले नाही. त्या अत्यंत साध्या आणि जमिनीवर पाय असलेल्या व्यक्ती होत्या. त्यांचा स्वभाव शांत आणि प्रेमळ होता. त्या नेहमीच इतरांना मदत करण्यासाठी तत्पर असत. त्यांनी आपल्या मैफिलींमधून मिळवलेले अनेक पैसे धर्मादाय संस्थांना आणि गरजू लोकांना दान केले. त्यांचे जीवन हे त्यागाचे आणि सेवेचे उत्तम उदाहरण होते.
भारतीय शास्त्रीय संगीतातील त्यांच्या अतुलनीय योगदानाची दखल घेऊन, भारत सरकारने त्यांना १९९८ मध्ये ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले. त्या भारतरत्न प्राप्त करणाऱ्या पहिल्या संगीतकार होत्या. हा केवळ त्यांचा नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय संगीत परंपरेचा सन्मान होता. त्यांना अनेक विद्यापीठांकडून मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान करण्यात आल्या होत्या आणि अनेक संगीत अकादमींनी त्यांना 'संगीता कलानिधी' सारख्या उपाध्यांनी गौरविलं होतं.
एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांचे निधन ११ डिसेंबर २००४ रोजी झाले, परंतु त्यांचे संगीत आजही आपल्यासोबत आहे. त्यांचे सूर आजही कोट्यवधी लोकांच्या मनात घर करून आहेत आणि पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतील.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांना महात्मा गांधी आणि पंडित जवाहरलाल नेहरू यांसारख्या महान नेत्यांकडूनही प्रशंसा मिळाली होती. गांधीजींना ‘हरी तुम हरो’ हे भजन त्यांच्या आवाजात ऐकण्याची इच्छा होती आणि सुब्बुलक्ष्मींनी ते गायले होते.
- त्यांनी ‘सेवा सदन’ (१९३८), ‘शकुंतला’ (१९४०) आणि ‘मीरा’ (१९४५) या तीन चित्रपटांमध्ये काम केले होते, पण ‘मीरा’ हा त्यांचा सर्वात गाजलेला चित्रपट ठरला.
- त्यांच्या सन्मानार्थ, संयुक्त राष्ट्रसंघाने (United Nations) त्यांच्या १०० व्या जयंतीनिमित्त (२०१६) एक टपाल तिकीट जारी केले होते.
- त्यांच्या आवाजात गायलेले ‘व्यंकटेश सुप्रभातम’ हे १९६० च्या दशकात तिरुमाला तिरुपती देवस्थानने रेकॉर्ड केले होते आणि ते आजही दररोज सकाळी मंदिरात वाजवले जाते.
- त्यांना ‘मदुराई षण्मुखवदिवु सुब्बुलक्ष्मी’ हे नाव त्यांच्या आईच्या नावावरून मिळाले होते.
निष्कर्ष: एक प्रेरणादायी सूर
एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांचे जीवन हे संगीत, भक्ती आणि निस्वार्थ सेवेचे एक अद्भुत उदाहरण आहे. त्यांच्या आवाजाने केवळ कान तृप्त केले नाहीत, तर आत्म्यालाही शांती दिली. त्यांची नम्रता, साधेपणा आणि कलेप्रती असलेली त्यांची निष्ठा हे गुण आपल्याला नेहमीच प्रेरणा देत राहतील.
विद्यार्थी मित्रांनो, सुब्बुलक्ष्मींच्या जीवनातून आपण शिकू शकतो की, कोणतीही कला किंवा ध्यास असो, तो पूर्ण समर्पण आणि प्रामाणिकपणे जोपासल्यास आपण केवळ स्वतःचेच नव्हे, तर आपल्या देशाचेही नाव उज्ज्वल करू शकतो. त्यांच्याप्रमाणेच, तुम्हीही तुमच्या आवडीचा शोध घ्या, त्यावर मेहनत घ्या आणि त्यातून केवळ यशच नाही, तर एक समाधानकारक आणि प्रेरणादायी जीवन जगा.
आज वरद चतुर्थीच्या या मंगलदिनी, आपण सुब्बुलक्ष्मींच्या संगीतातील भक्तीचा आणि त्यांच्या प्रेरणादायी जीवनाचा वारसा पुढे नेण्याचा संकल्प करूया. त्यांच्या आवाजातील दैवी शक्ती आजही आपल्याला मार्गदर्शन करत राहो!