समस्या सोडवण्याची कला: दैनंदिन जीवनातील आव्हाने कशी जिंकाल?

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! आपल्या आयुष्यात समस्या या येतच राहतात. कधी अभ्यासात एखादा अवघड प्रश्न येतो, तर कधी गट प्रकल्पात मित्रांशी मतभेद होतात. कधी शाळेत जाण्यासाठी वाहतुकीची अडचण येते, तर कधी खेळताना एखादा नियम समजत नाही. या सर्व गोष्टींना आपण 'समस्या' म्हणतो. पण खरं सांगायचं तर, समस्या म्हणजे केवळ अडथळे नसतात, तर त्या शिकण्याच्या आणि प्रगतीच्या पायऱ्या असतात. ज्याला समस्या सोडवण्याची कला येते, तो जीवनातील कोणतीही अडचण आत्मविश्वासाने पार करू शकतो.

आज आपण याच महत्त्वाच्या कौशल्याबद्दल म्हणजेच 'समस्या सोडवण्याच्या कले'बद्दल सविस्तरपणे बोलणार आहोत. ही कला तुम्हाला शाळेत, घरी आणि भविष्यातही खूप उपयोगी पडेल. चला तर मग, समस्यांना घाबरण्याऐवजी त्यांना सामोरे कसे जायचे आणि त्यातून काहीतरी नवीन कसे शिकायचे हे जाणून घेऊया.

समस्या म्हणजे काय? अडथळा की संधी?

आपल्यापैकी अनेकजण 'समस्या' हा शब्द ऐकताच थोडे चिंताग्रस्त होतात किंवा नकारात्मक विचार करू लागतात. आपल्याला वाटते की समस्या म्हणजे काहीतरी वाईट, ज्यामुळे आपले काम थांबेल किंवा आपल्याला त्रास होईल. पण हा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज आहे. समस्या म्हणजे एक अशी परिस्थिती जिथे आपल्याला काहीतरी साध्य करायचे आहे, परंतु ते कसे करायचे हे आपल्याला लगेच माहीत नसते. ही एक आव्हान आहे, एक कोडे आहे जे आपल्याला सोडवायचे आहे.

“आपण ज्या समस्या निर्माण केल्या आहेत, त्या त्याच विचाराने सोडवू शकत नाही ज्या विचारांनी त्या निर्माण केल्या आहेत.” – अल्बर्ट आइनस्टाईन

उदाहरणार्थ, तुम्हाला गणिताचा एक प्रश्न सोडवायचा आहे, पण तुम्हाला सूत्र आठवत नाही. ही एक समस्या आहे. या समस्येकडे तुम्ही दोन प्रकारे पाहू शकता: एकतर 'हे खूप अवघड आहे, मला जमणार नाही' असे म्हणून हार मानणे, किंवा 'मी हे कसे सोडवू शकेन? मला कोण मदत करू शकेल? कोणते सूत्र लागू होईल?' असे विचारून मार्ग शोधणे. दुसरा दृष्टिकोन तुम्हाला शिकण्याची आणि नवीन कौशल्ये विकसित करण्याची संधी देतो.

प्रत्येक समस्या तुम्हाला नवीन विचार करायला, नवीन गोष्टी शिकायला आणि स्वतःला अधिक सक्षम बनवायला प्रवृत्त करते. त्यामुळे, समस्यांना अडथळा न मानता, त्यांना संधी म्हणून पाहण्याची सवय लावा.

समस्या सोडवण्याचे टप्पे: एक पद्धतशीर दृष्टिकोन

मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवण्यासाठी एक पद्धतशीर दृष्टिकोन फार महत्त्वाचा असतो. जेव्हा तुम्ही समस्येला लहान भागांमध्ये विभागता, तेव्हा ती कमी भीतीदायक वाटते आणि सोडवणे सोपे होते. समस्या सोडवण्याचे काही महत्त्वाचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. समस्या ओळखणे आणि समजून घेणे

कोणतीही समस्या सोडवण्यापूर्वी, ती नेमकी काय आहे हे स्पष्टपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. अनेकदा आपण घाईघाईने उपायांवर पोहोचण्याचा प्रयत्न करतो, पण समस्याच नीट समजून घेतलेली नसते. यामुळे चुकीचे उपाय लागू होऊ शकतात.

• नेमकी समस्या काय आहे? 'माझे गुण कमी आले' ही समस्या नाही, तर 'मी गणितात कमी पडलो कारण मला बीजगणिताची संकल्पना स्पष्ट नाही' ही नेमकी समस्या आहे.
• या समस्येची मूळ कारणे काय आहेत? वरवरची लक्षणे न पाहता, समस्येच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न करा.
• या समस्येमुळे कोणावर परिणाम होत आहे?

उदाहरण: तुम्हाला शाळेच्या गट प्रकल्पात चांगले गुण मिळाले नाहीत. तुम्ही लगेच दुसऱ्या मित्राला दोष देण्याऐवजी, 'आमच्या गटाला चांगले गुण का मिळाले नाहीत?' हा प्रश्न स्वतःला विचारा. कदाचित वेळेचे नियोजन चुकले असेल, सदस्यांमध्ये संवाद कमी पडला असेल किंवा कामाची वाटणी योग्य झाली नसेल.

२. माहिती गोळा करणे

एकदा समस्या स्पष्ट झाल्यावर, तिच्याशी संबंधित सर्व आवश्यक माहिती गोळा करा. जितकी जास्त माहिती तुमच्याकडे असेल, तितके चांगले उपाय तुम्हाला सापडतील.

• संबंधित तथ्ये आणि आकडेवारी शोधा.
• इतरांशी बोला. शिक्षक, पालक, मित्र किंवा त्या विषयातील जाणकारांकडून सल्ला घ्या.
• पुस्तके, इंटरनेट किंवा इतर स्रोतांचा वापर करा.

उदाहरण: गणितातील बीजगणिताची संकल्पना स्पष्ट नसताना, तुम्ही गणिताच्या पुस्तकातील उदाहरणे, ऑनलाइन ट्यूटोरियल्स पाहू शकता, शिक्षकांना भेटून शंका विचारू शकता किंवा मित्रांची मदत घेऊ शकता.

३. संभाव्य उपाय शोधणे (Brainstorming)

या टप्प्यावर, कोणताही विचार चांगला किंवा वाईट ठरवू नका. फक्त शक्य तितके जास्त उपाय शोधण्याचा प्रयत्न करा. 'ब्रेनस्टॉर्मिंग' (Brainstorming) ही एक उत्तम पद्धत आहे. यात तुम्ही एकट्याने किंवा गटात बसून अनेक वेगवेगळ्या कल्पना मांडता.

• सर्जनशील विचार करा: काहीवेळा सर्वात विचित्र वाटणारी कल्पनाच सर्वोत्तम उपाय ठरू शकते.
• मोकळेपणाने विचार करा: कोणतीही कल्पना लगेच नाकारू नका.
• प्रश्नाचे अनेक पैलू विचारात घ्या.

उदाहरण: गट प्रकल्पात चांगले गुण न मिळाल्याच्या समस्येवर उपाय: 'प्रत्येक सदस्याला विशिष्ट काम देणे', 'नियमित बैठका घेणे', 'प्रगतीचा मागोवा घेणे', 'एका सदस्याला लीडर बनवणे', 'शिक्षकांकडून मार्गदर्शन घेणे' इत्यादी.

४. सर्वोत्तम उपाय निवडणे

आता तुमच्याकडे अनेक संभाव्य उपाय आहेत. त्यापैकी सर्वात योग्य उपाय निवडण्याची वेळ आली आहे. प्रत्येक उपायाचे फायदे आणि तोटे विचारात घ्या. तुमच्याकडे उपलब्ध असलेल्या संसाधनांचा (वेळ, पैसा, मदत) विचार करा.

• प्रत्येक उपायाचे संभाव्य परिणाम काय असतील?
• हा उपाय किती व्यवहार्य आहे?
• या उपायामुळे नवीन समस्या निर्माण होतील का?

उदाहरण: गट प्रकल्पाच्या समस्येवर तुम्ही 'प्रत्येक सदस्याला विशिष्ट काम देणे आणि नियमित प्रगती अहवाल घेणे' हा उपाय निवडू शकता, कारण तो व्यवहार्य आहे आणि त्यामुळे कामात स्पष्टता येईल.

५. उपाय अंमलात आणणे

केवळ योजना बनवून काही उपयोग नाही, तर ती प्रत्यक्षात आणणे महत्त्वाचे आहे. निवडलेला उपाय कृतीत आणा. आवश्यक असल्यास, एक कृती योजना (Action Plan) तयार करा, ज्यामध्ये कोण काय करणार, कधी करणार आणि कसे करणार हे स्पष्ट असेल.

उदाहरण: तुम्ही निवडलेल्या उपाययोजनेनुसार, आता प्रत्येक गट सदस्याला त्यांचे काम स्पष्टपणे सांगा. कामाची अंतिम मुदत ठरवा आणि त्यानुसार काम सुरू करा.

६. परिणामांचे मूल्यांकन करणे

उपाय अंमलात आणल्यानंतर, त्याचे परिणाम काय झाले हे तपासणे खूप महत्त्वाचे आहे. यातून तुम्हाला शिकायला मिळते की तुमचा उपाय यशस्वी झाला की नाही आणि त्यात काही सुधारणा करण्याची गरज आहे का.

• समस्या खरोखरच सुटली आहे का?
• उपायाचे अपेक्षित परिणाम मिळाले का?
• या अनुभवातून तुम्ही काय शिकलात? भविष्यात अशाच समस्या आल्यास तुम्ही काय वेगळे कराल?

उदाहरण: गट प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर, तुम्हाला मिळालेल्या गुणांचे आणि कामाच्या प्रक्रियेचे मूल्यांकन करा. 'पुढच्या वेळी आम्ही संवाद आणखी प्रभावी करू' किंवा 'वेळेचे नियोजन आणखी काटेकोरपणे करू' असे निष्कर्ष तुम्ही काढू शकता.

यशस्वी समस्या सोडवण्यासाठी आवश्यक गुण

केवळ टप्पे माहीत असून चालत नाही, तर काही विशिष्ट गुण अंगी असणेही आवश्यक आहे, जे तुम्हाला प्रभावीपणे समस्या सोडवण्यास मदत करतात.

१. विश्लेषणात्मक विचार (Analytical Thinking)

विश्लेषणात्मक विचार म्हणजे एखाद्या गुंतागुंतीच्या समस्येला लहान, समजण्यासारख्या भागांमध्ये विभागण्याची क्षमता. यात कारणे शोधणे, नमुने ओळखणे आणि माहितीचे विश्लेषण करून निष्कर्ष काढणे यांचा समावेश होतो.

उदाहरण: विज्ञान प्रयोगात अपेक्षित परिणाम न मिळाल्यास, तुम्ही प्रयोगातील प्रत्येक पायरीचे विश्लेषण करता, तापमान, घटकांचे प्रमाण किंवा वापरलेली उपकरणे यापैकी कुठे चूक झाली हे शोधता.

२. सर्जनशीलता (Creativity)

कधीकधी पारंपरिक उपाय पुरेसे नसतात. अशावेळी तुम्हाला नवीन आणि हटके उपाय शोधण्याची गरज असते. सर्जनशीलता तुम्हाला वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून विचार करण्यास आणि नाविन्यपूर्ण कल्पना शोधण्यास मदत करते.

उदाहरण: शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनासाठी निधी गोळा करायचा आहे, पण नेहमीचे उपाय (जैसे की देणग्या) पुरेसे नाहीत. तुम्ही 'एक अनोखा कला प्रदर्शन' किंवा 'जुनाट वस्तूंचा बाजार' आयोजित करण्याची कल्पना देऊ शकता.

३. चिकाटी (Perseverance)

प्रत्येक समस्या लगेच सुटतेच असे नाही. काही समस्यांना वेळ लागतो आणि अनेक प्रयत्न करावे लागतात. अशावेळी हार न मानता प्रयत्न करत राहणे महत्त्वाचे आहे. चिकाटी तुम्हाला अडचणींवर मात करून ध्येयापर्यंत पोहोचण्यास मदत करते.

उदाहरण: सायकल चालवताना सुरुवातीला तुम्ही अनेक वेळा पडला असाल, पण तुम्ही प्रयत्न करणे सोडले नाही. शेवटी तुम्ही सायकल चालवायला शिकलात. हीच चिकाटी समस्या सोडवतानाही लागते.

४. लवचिकता (Flexibility)

एक उपाय काम करत नसेल, तर दुसऱ्या उपायाचा विचार करण्याची तयारी ठेवा. लवचिकता म्हणजे बदलत्या परिस्थितीनुसार जुळवून घेण्याची आणि आपले विचार बदलण्याची क्षमता. 'हेच बरोबर' या हट्टाला न चिकटता, नवीन दृष्टीकोन स्वीकारणे महत्त्वाचे आहे.

उदाहरण: तुम्ही अभ्यासासाठी एक वेळापत्रक बनवले, पण ते तुमच्यासाठी काम करत नाहीये. लवचिक राहून, तुम्ही त्यात आवश्यक बदल करता, जसे की अभ्यासाची वेळ बदलणे किंवा विषयांची क्रमवारी बदलणे.

५. संवाद कौशल्ये (Communication Skills)

विशेषतः जेव्हा तुम्ही गटात काम करत असाल, तेव्हा स्पष्ट संवाद खूप महत्त्वाचा असतो. तुमच्या कल्पना इतरांपर्यंत पोहोचवणे आणि इतरांचे विचार समजून घेणे हे समस्या सोडवण्याच्या प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग आहे.

उदाहरण: गट प्रकल्पात जेव्हा मतभेद होतात, तेव्हा शांतपणे बोलून, एकमेकांचे ऐकून आणि आपल्या विचारांची स्पष्ट मांडणी करूनच त्यावर उपाय काढता येतो. प्रभावी संवादामुळे गैरसमज दूर होतात आणि सामूहिक उपाययोजना करणे सोपे होते.

दैनंदिन जीवनातील समस्या सोडवण्याची उदाहरणे

आता आपण शाळेतील आणि दैनंदिन जीवनातील काही सामान्य उदाहरणे पाहूया आणि समस्या सोडवण्याचे टप्पे त्यांना कसे लागू होतात हे समजून घेऊया.

१. अवघड गृहपाठ किंवा अभ्यास

समस्या: तुम्हाला विज्ञानाचा एक खूप अवघड गृहपाठ मिळाला आहे आणि तो कसा सोडवायचा हे तुम्हाला कळत नाहीये.

• समस्या ओळखणे: गृहपाठ अवघड आहे, कारण मला त्यातील संकल्पना स्पष्ट नाहीत आणि मला कुठून सुरुवात करावी हे समजत नाही.
• माहिती गोळा करणे: तुम्ही विज्ञान पुस्तक पुन्हा वाचता, ऑनलाइन व्हिडिओ पाहता, वर्गातील नोट्स तपासता किंवा शिक्षकांना भेटण्याची वेळ मागता.
• संभाव्य उपाय: मित्राला मदत मागणे, पालकांना विचारणे, संकल्पना पुन्हा एकदा वाचून काढणे, शिक्षकांना प्रश्न विचारणे, ऑनलाइन संसाधने वापरणे, गृहपाठाचे लहान भागांमध्ये विभाजन करणे.
• उत्तम उपाय निवडणे: तुम्ही ठरवता की आधी पुस्तकातून संकल्पना समजून घ्यायची, नंतर शिक्षकांकडून शंका विचारून घ्यायची आणि आवश्यक वाटल्यास मित्राची मदत घ्यायची.
• उपाय अंमलात आणणे: तुम्ही पुस्तकातील संबंधित धडा वाचायला सुरुवात करता, शिक्षकांशी बोलता आणि मित्राशी चर्चा करता.
• परिणामांचे मूल्यांकन: गृहपाठ पूर्ण झाला का? संकल्पना स्पष्ट झाली का? पुढील वेळी अशा प्रकारचा गृहपाठ आल्यास काय कराल?

२. गट प्रकल्प आणि सहकार्यातील अडचणी

समस्या: शाळेच्या गट प्रकल्पात तुमच्या गटातील सदस्य एकमेकांशी सहकार्य करत नाहीत आणि काम वेळेवर पूर्ण होत नाहीये.

• समस्या ओळखणे: गट सदस्यांमध्ये कामाची वाटणी नाही, संवाद कमी आहे आणि कोणीही जबाबदारी घेत नाहीये.
• माहिती गोळा करणे: तुम्ही प्रत्येक सदस्याशी वैयक्तिकरित्या बोलून त्यांच्या अडचणी समजून घेता. शिक्षकांशी बोलून मार्गदर्शनाची विनंती करता.
• संभाव्य उपाय: गटाची बैठक घेऊन कामाची स्पष्ट वाटणी करणे, एका सदस्याला गटप्रमुख बनवणे, शिक्षकांना मध्यस्थी करण्यास सांगणे, कामाची अंतिम मुदत ठरवणे.
• उत्तम उपाय निवडणे: तुम्ही गटाची बैठक बोलावता, प्रत्येकाच्या आवडीनुसार आणि क्षमतेनुसार कामाची वाटणी करता आणि नियमितपणे कामाचा आढावा घेण्याचे ठरवता.
• उपाय अंमलात आणणे: तुम्ही तुमच्या भूमिकेनुसार काम करता आणि इतरांनाही त्यांच्या कामात मदत करता, नियमित बैठका घेता.
• परिणामांचे मूल्यांकन: प्रकल्प वेळेवर पूर्ण झाला आणि चांगले गुण मिळाले का? गटाने प्रभावीपणे काम केले का? पुढील वेळी गटकार्य करताना काय सुधारणा कराल?

३. मित्रांमधील गैरसमज किंवा वाद

समस्या: तुमच्या एका जवळच्या मित्राशी तुमचा एखाद्या गोष्टीवरून गैरसमज झाला आहे आणि त्यामुळे तुमच्यात दुरावा निर्माण झाला आहे.

• समस्या ओळखणे: गैरसमजाचे मूळ कारण काय आहे? कोणी काय बोलले किंवा काय केले ज्यामुळे हा वाद निर्माण झाला?
• माहिती गोळा करणे: तुम्ही त्या मित्राच्या दृष्टिकोनातून विचार करण्याचा प्रयत्न करता. कदाचित तुम्ही काहीतरी चुकीचे समजून घेतले असेल.
• संभाव्य उपाय: मित्राशी थेट बोलणे, एखाद्या तिसऱ्या मित्राला मध्यस्थी करण्यास सांगणे, माफी मागणे (जर तुमची चूक असेल तर), काही दिवस शांत राहून नंतर बोलणे.
• उत्तम उपाय निवडणे: तुम्ही मित्राशी शांतपणे आणि प्रामाणिकपणे बोलण्याचे ठरवता, तुमचे म्हणणे मांडता आणि त्याचे ऐकून घेता.
• उपाय अंमलात आणणे: तुम्ही मित्राला भेटून किंवा फोन करून बोलता. तुमचे मन मोकळे करता आणि त्याचे म्हणणे समजून घेता.
• परिणामांचे मूल्यांकन: गैरसमज दूर झाला का? मैत्री पूर्ववत झाली का? भविष्यात असे गैरसमज टाळण्यासाठी काय कराल?

समस्या सोडवण्याची सवय कशी लावाल?

समस्या सोडवणे हे एक कौशल्य आहे, आणि कोणत्याही कौशल्याप्रमाणे, ते सरावाने विकसित होते. खालील काही गोष्टी तुम्हाला ही सवय लावण्यासाठी मदत करतील:

१. लहान समस्यांपासून सुरुवात करा

मोठ्या समस्या लगेच सोडवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी, तुमच्या दैनंदिन जीवनातील लहान समस्यांपासून सुरुवात करा. उदाहरणार्थ, 'माझी पेन कुठे आहे?', 'आज कोणत्या खेळाचे वर्ग आहेत?', 'माझ्या पाण्याची बाटली कशी हरवली?' अशा प्रश्नांवर विचार करा. यातून तुम्हाला आत्मविश्वास मिळेल.

२. चुकांमधून शिका

समस्या सोडवताना चुका होणे स्वाभाविक आहे. प्रत्येक चूक ही एक शिकण्याची संधी असते. तुम्ही काय चूक केली आणि ती कशी सुधारू शकता याचा विचार करा. 'मी अयशस्वी झालो' असे म्हणण्याऐवजी 'मी एक नवीन मार्ग शोधला जो काम करत नाही' असे म्हणा.

३. प्रश्न विचारा

तुमच्या आजूबाजूला घडणाऱ्या गोष्टींबद्दल उत्सुक रहा. 'हे असे का घडते?', 'यामागे काय कारण आहे?', 'यावर दुसरा उपाय असू शकतो का?' असे प्रश्न स्वतःला आणि इतरांना विचारा. प्रश्न विचारण्याने तुम्हाला नवीन विचार करायला प्रवृत्त केले जाते.

४. निरीक्षण करा

इतरांनी समस्या कशा सोडवल्या आहेत याचे निरीक्षण करा. तुमच्या शिक्षकांनी, पालकांनी किंवा मोठ्या व्यक्तींनी कठीण परिस्थितीत कशी प्रतिक्रिया दिली आणि त्यांनी काय उपाययोजना केल्या हे समजून घ्या. त्यांच्या अनुभवातून तुम्ही खूप काही शिकू शकता.

५. इतरांशी चर्चा करा

जेव्हा तुम्हाला एखादी समस्या येते, तेव्हा तुमच्या शिक्षकांशी, पालकांशी किंवा मित्रांशी त्याबद्दल चर्चा करा. वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून विचार केल्याने तुम्हाला नवीन उपाय सापडू शकतात. सामूहिक विचारमंथन (Group Brainstorming) खूप प्रभावी ठरू शकते.

सारांश (Conclusion)

विद्यार्थी मित्रांनो, समस्या सोडवण्याची कला हे एक असे कौशल्य आहे जे तुम्हाला केवळ शाळेतच नव्हे, तर तुमच्या संपूर्ण आयुष्यात यशस्वी होण्यास मदत करेल. समस्यांना घाबरण्याऐवजी, त्यांना शिकण्याची आणि वाढण्याची संधी म्हणून पहा. पद्धतशीरपणे विचार करा, माहिती गोळा करा, सर्जनशील उपाय शोधा आणि चिकाटीने प्रयत्न करा. प्रत्येक वेळी जेव्हा तुम्ही एखादी समस्या यशस्वीपणे सोडवता, तेव्हा तुमचा आत्मविश्वास वाढतो आणि तुम्ही अधिक सक्षम बनता.

लक्षात ठेवा, जीवनात येणारी प्रत्येक अडचण तुम्हाला काहीतरी नवीन शिकवण्यासाठीच येते. त्यामुळे, या समस्यांना सकारात्मक दृष्टीने सामोरे जा आणि त्यांना तुमच्या यशाची पायरी बनवा. परिपाठ (Paripath) तुम्हाला या प्रवासात नेहमीच मार्गदर्शन करण्यासाठी तत्पर आहे!

तुम्हाला माहीत आहे का?

• जागतिक आर्थिक मंच (World Economic Forum) च्या अहवालानुसार, २०२५ पर्यंत समस्या सोडवण्याची क्षमता हे भविष्यातील नोकऱ्यांसाठी आवश्यक असलेल्या शीर्ष १० कौशल्यांपैकी एक असेल.
• प्राचीन इजिप्शियन लोकांनी पिरॅमिड बांधताना आणि रोमन लोकांनी जलवाहिन्या (Aqueducts) तयार करताना अत्यंत गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवण्याच्या कौशल्याचा वापर केला.
• लहान मुले खेळातून नैसर्गिकरित्या समस्या सोडवण्याची कौशल्ये विकसित करतात, जसे की बिल्डिंग ब्लॉक्स (Building Blocks) वापरून मनोरे बांधणे किंवा कोडी सोडवणे.
• अल्बर्ट आइनस्टाईन यांनी म्हटले होते की, 'जर मला समस्या सोडवण्यासाठी एक तास दिला गेला, तर मी ५५ मिनिटे समस्येबद्दल विचार करेन आणि ५ मिनिटे उपायाबद्दल.' हे समस्येच्या मुळाशी जाण्याचे महत्त्व दर्शवते.
• 'ब्रेनस्टॉर्मिंग' (Brainstorming) हा शब्द १९३९ मध्ये अलेक्स एफ. ऑस्बॉर्न यांनी तयार केला होता. हे एक असे तंत्र आहे जिथे अनेक लोक एकत्र येऊन एका विशिष्ट समस्येवर शक्य तितक्या कल्पना एकत्र करतात, कोणत्याही कल्पनांना सुरुवातीला नाकारले जात नाही.