पोलिओवर विजय: डॉ. जोनास साल्क आणि मानवतेची आरोग्य क्रांती | परिपाठ

प्रस्तावना: पोलिओचा भयावह भूतकाळ

आजच्या वेगवान आणि वैज्ञानिक प्रगतीने भरलेल्या जगात, अनेक रोगांवर नियंत्रण मिळवणे शक्य झाले आहे. परंतु एक काळ असा होता, जेव्हा काही रोग केवळ भीतीच नव्हे, तर आयुष्यभराचे दुःख घेऊन येत असत. पोलिओ (Poliomyelitis) हा त्यापैकीच एक. हा रोग लहान मुलांमध्ये अधिक प्रमाणात आढळायचा आणि त्यांना कायमचे अपंगत्व देऊन जायचा, तर काहींचा यामुळे मृत्यूही व्हायचा. पोलिओचा विषाणू मज्जासंस्थेवर (nervous system) हल्ला करून स्नायूंना कमकुवत करत असे, ज्यामुळे शरीराच्या अवयवांना लकवा मारत असे. अनेक मुलांना श्वास घेण्यासाठी 'आयर्न लंग' (Iron Lung) नावाच्या मोठ्या यंत्रात जगावे लागत असे, जे त्यांच्यासाठी एक प्रकारची जीवंत कैदच होती.

अमेरिकेत तर २० व्या शतकाच्या पूर्वार्धात पोलिओने हाहाकार माजवला होता. उन्हाळ्यात हा रोग अधिक पसरत असे आणि यामुळे पालक आपल्या मुलांना घराबाहेर पाठवण्यासही घाबरत असत. शाळा, सार्वजनिक ठिकाणे बंद ठेवली जात असत. या भयावह परिस्थितीतून मानवतेला बाहेर काढण्यासाठी एका दूरदृष्टीच्या वैज्ञानिकाने कंबर कसली. त्यांचे नाव होते डॉ. जोनास साल्क (Dr. Jonas Salk). त्यांच्या अथक परिश्रमामुळे आणि मानवतेप्रती असलेल्या त्यांच्या अढळ बांधिलकीमुळे पोलिओवर विजय मिळवणे शक्य झाले.

डॉ. जोनास साल्क: एका दूरदृष्टीच्या वैज्ञानिकाचा उदय

जोनास साल्क यांचा जन्म २८ ऑक्टोबर १९१४ रोजी न्यूयॉर्क शहरातील एका ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण सामान्य होते, पण त्यांच्या मनात विज्ञानाबद्दलची उत्सुकता आणि काहीतरी मोठे करण्याची जिद्द नेहमीच होती. त्यांनी न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसिनमधून वैद्यकीय शिक्षण घेतले. सुरुवातीला त्यांना वकील व्हायचे होते, पण नंतर त्यांनी विज्ञानाची कास धरली आणि विशेषतः विषाणूशास्त्र (Virology) या क्षेत्रात आपले योगदान देण्याचे ठरवले.

साल्क यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात मिशिगन विद्यापीठात डॉ. थॉमस फ्रान्सिस ज्युनियर यांच्या मार्गदर्शनाखाली केली. येथे त्यांनी इन्फ्लूएंझा (फ्लू) विषाणूवर संशोधन केले आणि फ्लूची लस विकसित करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. या अनुभवामुळे त्यांना विषाणू आणि लसीकरण याबद्दल सखोल ज्ञान मिळाले, जे पुढे पोलिओ लसीच्या विकासात अत्यंत महत्त्वाचे ठरले.

१९४७ मध्ये, साल्क पिट्सबर्ग विद्यापीठात रुजू झाले, जिथे त्यांना विषाणू संशोधन प्रयोगशाळेचे प्रमुख बनवण्यात आले. याच ठिकाणी त्यांनी पोलिओवर संशोधन सुरू केले. त्यावेळी पोलिओच्या तीन वेगवेगळ्या प्रकारच्या विषाणूंमुळे हा रोग होतो, हे ज्ञात होते. साल्कसमोर सर्वात मोठे आव्हान होते की, या तिन्ही प्रकारच्या विषाणूंना लक्ष्य करणारी आणि सुरक्षित अशी लस कशी तयार करावी.

लस निर्मितीचा प्रवास: विज्ञानाचा अथक प्रयत्न

डॉ. साल्क यांनी पोलिओ लसीच्या निर्मितीसाठी 'निष्क्रिय विषाणू' (inactivated virus) किंवा 'मृत विषाणू' (killed virus) पद्धतीचा अवलंब केला. याचा अर्थ, त्यांनी पोलिओच्या विषाणूंना रासायनिक प्रक्रियेद्वारे निष्क्रिय केले, जेणेकरून ते रोग निर्माण करू शकणार नाहीत, परंतु मानवी शरीरात रोगप्रतिकारशक्ती (immunity) निर्माण करण्यास सक्षम असतील. ही पद्धत 'सजीव पण दुर्बळ' (live-attenuated) विषाणू वापरणाऱ्या लसींपेक्षा अधिक सुरक्षित मानली जात होती, कारण निष्क्रिय विषाणू रोगाचा प्रादुर्भाव करू शकत नव्हते.

त्यांच्या टीमने दिवसरात्र काम केले. सुरुवातीला त्यांनी प्राण्यांवर प्रयोग केले आणि नंतर स्वतःवर आणि आपल्या कुटुंबातील सदस्यांवर लसीचे परीक्षण केले. हे एक धाडसी पाऊल होते, जे त्यांच्या आत्मविश्वासाचे आणि मानवतेप्रती असलेल्या निष्ठेचे प्रतीक होते. १९५४ मध्ये, अमेरिकेच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या वैद्यकीय चाचण्या (clinical trials) सुरू झाल्या. यात सुमारे २० लाख मुलांनी भाग घेतला, ज्यांना 'पोलिओ पायनियर्स' (Polio Pioneers) असे म्हटले गेले. या चाचण्यांचे परिणाम १९५५ मध्ये जाहीर झाले आणि ते उत्साहवर्धक होते. साल्कने विकसित केलेली लस सुरक्षित आणि प्रभावी असल्याचे सिद्ध झाले.

डॉ. साल्क यांच्या लसीच्या यशाची घोषणा १२ एप्रिल १९५५ रोजी झाली. हा दिवस अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट यांच्या मृत्यूच्या १० व्या स्मृतिदिनाशी जुळला होता, ज्यांना स्वतः पोलिओचा आजार झाला होता. ही घोषणा जगभरातील कोट्यवधी लोकांसाठी आशेचा किरण घेऊन आली.

साल्कच्या नैतिकतेचा आदर्श: 'पेटंट कोणाला?'

साल्कच्या लसीच्या यशानंतर, एका दूरचित्रवाणी मुलाखतीत त्यांना विचारण्यात आले, "या लसीचे पेटंट कोणाकडे आहे?" तेव्हा त्यांनी दिलेले उत्तर इतिहासात कोरले गेले: "कॅन यू पेटंट द सन?" (Can you patent the sun?) म्हणजे, "तुम्ही सूर्याचे पेटंट घेऊ शकता का?" त्यांचे म्हणणे होते की, ही लस संपूर्ण मानवजातीच्या भल्यासाठी आहे आणि त्यावर कोणाचाही एकाधिकार नसावा. साल्क यांनी या लसीचे पेटंट घेण्यास स्पष्टपणे नकार दिला, ज्यामुळे जगातील प्रत्येक व्यक्तीला ती सहज आणि स्वस्त दरात उपलब्ध होऊ शकली. जर त्यांनी या लसीचे पेटंट घेतले असते, तर ते अब्जाधीश झाले असते, पण त्यांनी मानवतेची निवड केली.

साल्क यांचा हा निर्णय केवळ वैज्ञानिकच नव्हे, तर नैतिकतेचाही एक उच्च आदर्श होता. यामुळे जगातील अनेक देशांना पोलिओ निर्मूलनाचे कार्यक्रम राबवणे शक्य झाले. ही लस एका वैयक्तिक वैज्ञानिकाची नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीची मालमत्ता बनली, आणि म्हणूनच आज आपण पोलिओमुक्त जगाच्या जवळ पोहोचलो आहोत.

जागतिक परिणाम आणि भारताची पोलिओमुक्तीची गाथा

डॉ. साल्क यांच्या लसीच्या यशामुळे जगभरात पोलिओ निर्मूलनाचे मोठे अभियान सुरू झाले. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), युनिसेफ (UNICEF) आणि रोटरी इंटरनॅशनल (Rotary International) यांसारख्या संस्थांनी एकत्रितपणे 'ग्लोबल पोलिओ इरेडिकेशन इनिशिएटिव्ह' (Global Polio Eradication Initiative - GPEI) सुरू केले. लसीकरण मोहिमा मोठ्या प्रमाणावर राबवण्यात आल्या, ज्यामुळे अनेक देशांनी पोलिओवर नियंत्रण मिळवले.

भारताची पोलिओमुक्तीची प्रेरणादायी कहाणी

भारतासाठी पोलिओ एक मोठी सार्वजनिक आरोग्य समस्या होती. १९८० च्या दशकात भारतात दरवर्षी सुमारे १.५ लाख पोलिओचे रुग्ण आढळत असत. ही संख्या जगातील एकूण पोलिओ रुग्णांच्या ६०% होती. 'पोलिओ भारत छोडो' (Polio Quit India) हे अभियान भारताने हाती घेतले आणि 'पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम' (Pulse Polio Immunization Programme) सुरू केला. यात लाखो स्वयंसेवक आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी घरोघरी जाऊन मुलांना पोलिओचे दोन थेंब पाजले.

• १९९५: पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम सुरू झाला.
• २००९: भारतात पोलिओचे ७४१ नवीन रुग्ण आढळले.
• २०१०: केवळ ४२ नवीन रुग्ण आढळले.
• १३ जानेवारी २०११: पश्चिम बंगालमधील हावडा जिल्ह्यातून शेवटचा पोलिओचा रुग्ण (दोन वर्षांची रुक्साना खातून) आढळला.
• २७ मार्च २०१४: जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त देश म्हणून घोषित केले. हा भारताच्या सार्वजनिक आरोग्याच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक क्षण होता.

भारतासारख्या मोठ्या आणि विविधतेने नटलेल्या देशात पोलिओचे निर्मूलन करणे हे एक मोठे आव्हान होते. दुर्गम भागांपर्यंत पोहोचणे, लसीकरणाबद्दलची भीती आणि गैरसमज दूर करणे, आणि प्रत्येक मुलाला लस मिळेपर्यंत अथक प्रयत्न करणे, हे सर्व भारताच्या आरोग्य यंत्रणेने यशस्वी करून दाखवले. हे यश केवळ लसीमुळेच नव्हे, तर कोट्यवधी लोकांच्या सामूहिक प्रयत्नांमुळे शक्य झाले.

निष्कर्ष: लसीकरणाचे महत्त्व आणि भविष्यातील आव्हाने

डॉ. जोनास साल्क आणि पोलिओ निर्मूलनाची कथा ही केवळ विज्ञानाच्या प्रगतीचीच नाही, तर मानवतेच्या सामूहिक इच्छेची आणि नैतिकतेच्या विजयाची गाथा आहे. साल्क यांनी दाखवून दिले की, वैज्ञानिक शोध केवळ वैयक्तिक प्रसिद्धी किंवा संपत्तीसाठी नसतात, तर ते संपूर्ण मानवजातीच्या कल्याणासाठी असतात.

आजही जगाच्या काही भागांमध्ये (विशेषतः पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान) पोलिओचा विषाणू सक्रिय आहे. त्यामुळे जागतिक स्तरावर पोलिओ निर्मूलनाचे कार्य अजूनही सुरू आहे. लसीकरणामुळे गोवर (measles), धनुर्वात (tetanus), घटसर्प (diphtheria) यांसारख्या अनेक रोगांवर नियंत्रण मिळवता आले आहे. कोविड-१९ महामारीच्या काळात आपण लसीकरणाचे महत्त्व पुन्हा एकदा अनुभवले आहे.

विद्यार्थ्यांनो, डॉ. साल्क यांच्या जीवनातून आपण हे शिकू शकतो की, विज्ञान हे केवळ पुस्तके किंवा प्रयोगशाळांपुरते मर्यादित नाही, तर ते समाजाच्या कल्याणासाठी एक शक्तिशाली साधन आहे. त्यांच्याप्रमाणेच आपणही आपल्या ज्ञानाचा उपयोग जगाला एक चांगले आणि निरोगी ठिकाण बनवण्यासाठी करू शकतो. लसीकरणाचे महत्त्व समजून घ्या आणि आपल्या कुटुंबातील तसेच समाजातील सर्वांना लसीकरणासाठी प्रोत्साहित करा. कारण एक निरोगी समाजच एका सशक्त राष्ट्राची निर्मिती करतो.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• डॉ. जोनास साल्क यांना त्यांच्या पोलिओ लसीच्या शोधासाठी कधीही नोबेल पारितोषिक मिळाले नाही, तरीही त्यांना जगभरातील लाखो लोकांचे प्रेम आणि आदर मिळाला.
• पोलिओ लसीचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: डॉ. साल्क यांनी विकसित केलेली 'निष्क्रिय पोलिओ लस' (Inactivated Polio Vaccine - IPV) आणि डॉ. अल्बर्ट साबिन यांनी विकसित केलेली 'तोंडी पोलिओ लस' (Oral Polio Vaccine - OPV), जी भारतात पल्स पोलिओ मोहिमेत वापरली जाते.
• १९५२ मध्ये अमेरिकेत पोलिओचे ५८,००० रुग्ण आढळले होते, त्यापैकी ३,१४५ लोकांचा मृत्यू झाला होता आणि २१,२६९ जणांना लकवा मारला होता. साल्कच्या लसीनंतर ही संख्या झपाट्याने घटली.
• भारतातील शेवटच्या पोलिओ रुग्णाला लस देणारे आरोग्य कर्मचारी आजही त्या आठवणी जपून आहेत.
• जगातील फक्त दोन देश (पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान) असे आहेत जिथे आजही पोलिओचा विषाणू सक्रिय आहे.

सारांश

डॉ. जोनास साल्क यांनी पोलिओ या भयावह रोगावर लस तयार करून मानवतेला एक मोठी देणगी दिली. त्यांच्या वैज्ञानिक निष्ठेपेक्षाही त्यांचा नैतिक निर्णय, म्हणजे लसीचे पेटंट न घेणे, हा अधिक महत्त्वाचा ठरला. यामुळे ही लस जगभरातील गरीब आणि श्रीमंत अशा सर्वांना उपलब्ध झाली आणि पोलिओ निर्मूलनाचे जागतिक स्वप्न साकार होण्यास मदत झाली. भारतानेही 'पल्स पोलिओ' अभियानाद्वारे पोलिओवर पूर्णपणे विजय मिळवला, जो सार्वजनिक आरोग्याच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. साल्क यांचा आदर्श आपल्याला विज्ञानाचा उपयोग मानवतेच्या कल्याणासाठी कसा करावा हे शिकवतो आणि लसीकरणाचे महत्त्व अधोरेखित करतो.