भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक: डॉ. होमी भाभा

डॉ. होमी जहांगीर भाभा: भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,

आज आपण एका अशा महान व्यक्तिमत्त्वाबद्दल जाणून घेणार आहोत, ज्यांच्या दूरदृष्टीने आणि अथक प्रयत्नांनी भारताला वैज्ञानिक क्षेत्रात एक वेगळी ओळख मिळवून दिली. त्यांचे नाव आहे डॉ. होमी जहांगीर भाभा. त्यांना ‘भारतीय अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे जनक’ म्हणून ओळखले जाते. केवळ अणुऊर्जाच नाही, तर भारताच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेचा पाया रचण्यात त्यांचे योगदान अनमोल आहे. चला तर मग, त्यांच्या प्रेरणादायी जीवनप्रवासाला सुरुवात करूया.

एक दूरदृष्टीचे बालपण आणि उच्च शिक्षण

डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांचा जन्म 30 ऑक्टोबर 1909 रोजी मुंबईतील एका प्रतिष्ठित पारशी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील जहांगीर भाभा हे एक प्रसिद्ध वकील होते आणि त्यांची आई मेहरबाई भाभा या अत्यंत सुशिक्षित आणि कलाप्रेमी होत्या. लहानपणापासूनच होमी अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे होते. त्यांना विज्ञान, कला आणि संगीताची आवड होती. मुंबईतील कॅथेड्रल अँड जॉन कॉनन स्कूलमध्ये त्यांचे सुरुवातीचे शिक्षण झाले. त्यानंतर त्यांनी एल्फिन्स्टन कॉलेज आणि रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स येथे पुढील शिक्षण घेतले.

उच्च शिक्षणासाठी भाभा इंग्लंडला गेले. त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठातील कॅयस कॉलेजमध्ये यांत्रिक अभियांत्रिकीचा अभ्यास केला. त्यांचे कुटुंब त्यांना टाटा स्टील मिल्समध्ये उच्च पद भूषवताना पाहू इच्छित होते. परंतु, होमी भाभा यांची खरी आवड भौतिकशास्त्रात होती. गणितातील त्यांची प्रचंड गती आणि भौतिकशास्त्रातील त्यांची आवड पाहून त्यांच्या वडिलांनी त्यांना केंब्रिजमध्ये सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र (Theoretical Physics) अभ्यासण्याची परवानगी दिली. येथेच त्यांनी नोबेल पारितोषिक विजेते पॉल डिराक यांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन केले आणि 1934 मध्ये केंब्रिज विद्यापीठातून सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रात पीएचडी (Ph.D.) पदवी मिळवली.

प्रसिद्ध वैज्ञानिक अर्नेस्ट रुदरफोर्ड, ज्यांना 'अणुभौतिकशास्त्राचे जनक' मानले जाते, त्यांच्यासोबतही डॉ. भाभा यांनी काम केले. रुदरफोर्ड यांनी भाभा यांच्यातील अफाट क्षमता ओळखली होती. याच काळात त्यांनी कॉस्मिक किरणांवर (Cosmic Rays) महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. त्यांच्या 'कॅस्केड थिअरी' (Cascade Theory) मुळे कॉस्मिक किरणांच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली. हे संशोधन जागतिक स्तरावर गाजले आणि भाभा यांना आंतरराष्ट्रीय ख्याती मिळाली.

भारताला परत आणि वैज्ञानिक पुनरुत्थानाची सुरुवात

1939 मध्ये, दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीला डॉ. भाभा भारतात परत आले. सुरुवातीला ते बंगळूरु येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc) मध्ये भौतिकशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले. येथे त्यांनी नोबेल विजेते सर सी. व्ही. रमण यांच्यासोबत काम केले. भाभा यांना लवकरच हे जाणवले की, भारताला वैज्ञानिक प्रगती साधायची असेल, तर केवळ मूलभूत शिक्षण पुरेसे नाही, तर अत्याधुनिक संशोधन सुविधांची नितांत गरज आहे. त्यांना हे स्पष्ट दिसत होते की, केवळ परदेशी तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहणे भारतासाठी धोकादायक ठरू शकते. भारताला स्वतःचे वैज्ञानिक सामर्थ्य निर्माण करण्याची आवश्यकता आहे.

याच काळात त्यांनी ‘कॉस्मिक रे संशोधन युनिट’ (Cosmic Ray Research Unit) स्थापन केले. पण त्यांचे स्वप्न याहून मोठे होते. त्यांना असे एक संस्थात्मक व्यासपीठ हवे होते, जिथे जागतिक दर्जाचे मूलभूत संशोधन केले जाईल आणि त्यातून देशाच्या विकासाला हातभार लागेल.

टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) ची स्थापना: एक दूरदृष्टीचे पाऊल

डॉ. भाभा यांची दूरदृष्टी केवळ अणुऊर्जा कार्यक्रमापुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांना भारताला विज्ञानाच्या सर्वच क्षेत्रांत अग्रेसर बनवायचे होते. 1944 मध्ये, त्यांनी सर दोराबजी टाटा ट्रस्टला एक पत्र लिहिले. या पत्रात त्यांनी भारतातील मूलभूत वैज्ञानिक संशोधनासाठी एका संस्थेची गरज व्यक्त केली. त्यांनी लिहिले की, “जेव्हा अणुऊर्जा शांततामय उपयोगासाठी उपलब्ध होईल, तेव्हा भारताकडे तज्ज्ञ शास्त्रज्ञ आणि आवश्यक पायाभूत सुविधा असाव्यात.”

त्यांच्या या दूरदृष्टीला जे. आर. डी. टाटा यांनी पाठिंबा दिला. त्यांच्या प्रयत्नांतून 1945 मध्ये मुंबईत टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) ची स्थापना झाली. सुरुवातीला TIFR हे इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, बंगळूरुच्या एका छोट्याशा खोल्यांमध्ये सुरू झाले. डॉ. भाभा हे त्याचे पहिले संचालक होते. TIFR हे केवळ एक संशोधन केंद्र नव्हते, तर ते भारतातील प्रतिभावान शास्त्रज्ञांसाठी एक प्रशिक्षण केंद्र बनले. येथे गणित, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र यांसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये जागतिक दर्जाचे संशोधन सुरू झाले. TIFR हे आज जगातील अग्रगण्य संशोधन संस्थांपैकी एक आहे, जे भाभा यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक आहे.

अणुऊर्जा आयोगाची निर्मिती आणि भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा पाया

भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी डॉ. भाभा यांच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनावर पूर्ण विश्वास ठेवला. नेहरूजींना भारताला वैज्ञानिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर बनवायचे होते आणि भाभा हे त्यांचे सर्वात विश्वासू सल्लागार होते. 1948 मध्ये, भारत सरकारने अणुऊर्जा आयोगाची (Atomic Energy Commission - AEC) स्थापना केली आणि डॉ. भाभा यांची त्याचे पहिले अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती केली. हे भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाच्या दिशेने टाकलेले पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे पाऊल होते.

भाभा यांनी स्पष्ट केले की, अणुऊर्जा केवळ विध्वंसक नाही, तर ती देशाच्या विकासासाठी एक प्रचंड मोठी शक्ती आहे. त्यांना अणुऊर्जेचा उपयोग वीज निर्मिती, कृषी, औषधनिर्माण आणि उद्योगांमध्ये करायचा होता. त्यांनी तीन-टप्प्यांच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाची (Three-Stage Nuclear Power Program) संकल्पना मांडली. या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट होते की, भारताकडे युरेनियमचे मर्यादित साठे असले तरी, थोरियमचे (Thorium) प्रचंड साठे वापरून दीर्घकाळ ऊर्जा सुरक्षा मिळवता येईल. थोरियम हे भारतात मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे आणि भाभा यांनी त्याची क्षमता ओळखली होती.

भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC) आणि आत्मनिर्भरतेचा मंत्र

अणुऊर्जा आयोगाच्या स्थापनेनंतर, भारताला अणुऊर्जा क्षेत्रात प्रत्यक्ष काम करण्यासाठी एका मोठ्या संशोधन केंद्राची गरज होती. या गरजेतून 1954 मध्ये अणुऊर्जा आस्थापना, तुर्भे (Atomic Energy Establishment, Trombay - AEET) ची स्थापना झाली. डॉ. भाभा यांनी या केंद्राची मुहूर्तमेढ रोवली आणि त्याचे पहिले संचालक म्हणून काम पाहिले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली, भारतातील शास्त्रज्ञांनी अहोरात्र कष्ट करून 1956 मध्ये भारताचा पहिला अणुभट्टी (Nuclear Reactor) ‘अप्सरा’ (Apsara) कार्यान्वित केली. ‘अप्सरा’ ही केवळ आशियातील पहिली अणुभट्टी नव्हती, तर ती पूर्णपणे भारतीय शास्त्रज्ञांनी डिझाइन केलेली आणि तयार केलेली होती. हे भारताच्या वैज्ञानिक आत्मनिर्भरतेचे एक मोठे प्रतीक होते.

‘अप्सरा’च्या यशस्वी कार्यान्वयनानंतर, AEET मध्ये अनेक अणुभट्ट्या आणि संशोधन सुविधा उभारण्यात आल्या. येथे केवळ अणुऊर्जेवरच नव्हे, तर किरणोत्सर्ग (Radioactivity), धातूविज्ञान (Metallurgy), इलेक्ट्रॉनिक्स (Electronics) आणि कृषी विज्ञान (Agricultural Science) यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्येही संशोधन सुरू झाले. डॉ. भाभा यांचा विश्वास होता की, भारताला अणुऊर्जा तंत्रज्ञान परदेशातून आयात करण्याची गरज नाही, तर आपण ते स्वतःच विकसित करू शकतो.

डॉ. भाभा यांच्या दुर्दैवी निधनानंतर, 1966 मध्ये AEET चे नाव बदलून त्यांच्या सन्मानार्थ ‘भाभा अणुसंशोधन केंद्र’ (Bhabha Atomic Research Centre - BARC) असे ठेवण्यात आले. BARC हे आज भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीचे एक मजबूत स्तंभ आहे आणि ते डॉ. भाभा यांच्या दूरदृष्टीचा आणि त्यांच्या ‘आत्मनिर्भरते’च्या मंत्राचा प्रत्यय देते.

जागतिक स्तरावर योगदान आणि दूरदृष्टी

डॉ. होमी भाभा हे केवळ भारतातीलच नव्हे, तर जागतिक स्तरावरही एक आदरणीय वैज्ञानिक नेते होते. त्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले आणि अणुऊर्जेच्या शांततामय उपयोगासाठी जोरदार वकिली केली. 1955 मध्ये जिनिव्हा येथे झालेल्या ‘अणुऊर्जेच्या शांततामय उपयोगावरील संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या परिषदे’चे (United Nations Conference on the Peaceful Uses of Atomic Energy) ते अध्यक्ष होते. या परिषदेत त्यांनी अणुऊर्जेचे फायदे जगासमोर मांडले आणि विकसनशील देशांना अणुऊर्जा तंत्रज्ञान विकसित करण्यास प्रोत्साहन दिले.

त्यांनी जागतिक स्तरावर अणुप्रसाराला (Nuclear Proliferation) विरोध केला, परंतु त्याच वेळी प्रत्येक देशाला शांततामय अणुऊर्जा विकसित करण्याचा अधिकार आहे, यावर त्यांनी भर दिला. त्यांची दूरदृष्टी अशी होती की, भविष्यात ऊर्जा ही कोणत्याही देशाच्या विकासासाठी सर्वात महत्त्वाची ठरेल आणि भारताने या क्षेत्रात स्वतःला सक्षम बनवणे आवश्यक आहे.

डॉ. भाभा यांचा वारसा आणि प्रेरणा

24 जानेवारी 1966 रोजी एका विमान अपघातात डॉ. होमी भाभा यांचे दुर्दैवी निधन झाले. हे भारतासाठी आणि जागतिक विज्ञान समुदायासाठी एक खूप मोठे नुकसान होते. त्यांचे निधन झाले असले तरी, त्यांचा वारसा आजही जिवंत आहे. त्यांनी स्थापन केलेल्या TIFR आणि BARC या संस्था आजही जागतिक दर्जाचे संशोधन करत आहेत आणि नवीन पिढीतील शास्त्रज्ञांना प्रेरणा देत आहेत.

डॉ. भाभा यांनी केवळ अणुभट्ट्या आणि प्रयोगशाळाच उभारल्या नाहीत, तर त्यांनी भारतामध्ये एक मजबूत वैज्ञानिक संस्कृती (Scientific Culture) विकसित केली. त्यांनी अनेक प्रतिभावान तरुण शास्त्रज्ञांना मार्गदर्शन केले, त्यांना प्रोत्साहन दिले आणि त्यांना देशाच्या विकासासाठी काम करण्याची संधी दिली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे भारत आज अणुऊर्जा, अवकाश संशोधन आणि माहिती तंत्रज्ञान यांसारख्या अनेक क्षेत्रांत एक जागतिक शक्ती बनला आहे.

विद्यार्थी मित्रांनो, डॉ. भाभा यांचे जीवन आपल्याला हे शिकवते की, दृढनिश्चय, दूरदृष्टी आणि अथक परिश्रम यांच्या बळावर कोणतीही गोष्ट अशक्य नाही. त्यांनी दाखवून दिले की, आपल्या देशातही जागतिक दर्जाचे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्याची क्षमता आहे. त्यांचे जीवन तुम्हाला विज्ञान आणि संशोधनाच्या क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी नक्कीच प्रेरणा देईल अशी आशा आहे.

निष्कर्ष

डॉ. होमी जहांगीर भाभा हे केवळ एक शास्त्रज्ञ नव्हते, तर ते एक स्वप्नद्रष्टा, एक दूरदृष्टीचे नेते आणि भारताच्या वैज्ञानिक आत्मनिर्भरतेचे शिल्पकार होते. त्यांनी भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा पाया रचला आणि TIFR व BARC सारख्या जागतिक दर्जाच्या संस्थांची स्थापना केली. त्यांचे योगदान भारताच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरले गेले आहे आणि ते आजही आपल्यासाठी एक प्रेरणास्थान आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे भारताला वैज्ञानिक महाशक्ती बनण्यास मदत झाली आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी त्यांनी विज्ञानाचा एक उज्ज्वल मार्ग तयार केला.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• डॉ. भाभा यांना चित्रकला आणि संगीत या कलांचीही खूप आवड होती. ते स्वतः एक उत्तम चित्रकार होते आणि त्यांना पाश्चात्त्य शास्त्रीय संगीताची चांगली जाण होती.
• त्यांनी केंब्रिजमध्ये असताना 1930 च्या दशकात ‘कॅस्केड थिअरी’ विकसित केली, जी कॉस्मिक किरणांच्या अभ्यासात मैलाचा दगड ठरली.
• भारताचा पहिला अणुभट्टी ‘अप्सरा’ केवळ 15 महिन्यांत बांधण्यात आली होती आणि ती पूर्णपणे भारतीय शास्त्रज्ञांनी डिझाइन केली होती.
• डॉ. भाभा यांनी भारताच्या तीन-टप्प्यांच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाची संकल्पना मांडली, ज्याचा उद्देश भारताच्या मोठ्या थोरियम साठ्यांचा उपयोग करून दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित करणे हा होता.
• ते फक्त 38 वर्षांचे असताना अणुऊर्जा आयोगाचे पहिले अध्यक्ष बनले, जे त्यांच्या नेतृत्वाची आणि क्षमतेची साक्ष देते.