नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,
आज, १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी, आपण एका महान व्यक्तिमत्त्वाला, भारतरत्न डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांना आदराने अभिवादन करत आहोत. त्यांचा जन्मदिन 'जागतिक विद्यार्थी दिन' (World Students' Day) म्हणून साजरा केला जातो, हेच त्यांच्या विद्यार्थीप्रियतेचे आणि शिक्षणाप्रती असलेल्या निष्ठेचे द्योतक आहे. एका सामान्य कुटुंबातून, अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून संघर्ष करत, त्यांनी भारताचे सर्वोच्च पद भूषवले. त्यांचे जीवन हे स्वप्नांना पंख देणारे, कठोर परिश्रमाचे महत्त्व सांगणारे आणि अखंड राष्ट्रसेवेची प्रेरणा देणारे एक अजोड उदाहरण आहे.
डॉ. कलाम यांनी केवळ भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीतच नव्हे, तर तरुण पिढीला दिशा देण्यातही मोलाचे योगदान दिले. त्यांचे विचार, त्यांची साधी राहणी, उच्च विचारसरणी आणि विद्यार्थ्यांशी असलेला त्यांचा संवाद आजही आपल्याला स्फूर्ती देतो. या विशेष दिनानिमित्त, आपण त्यांच्या जीवनप्रवासातून काही महत्त्वाचे धडे घेऊया आणि त्यांच्या स्वप्नांचा, विज्ञानाचा आणि विद्यार्थी शक्तीचा जागर करूया.
बालपण आणि सुरुवातीचा संघर्ष: स्वप्नांची बीजे
डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचा जन्म १५ ऑक्टोबर १९३१ रोजी तामिळनाडूतील रामेश्वरम या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव अबुल पाकीर जैनुलाब्दीन अब्दुल कलाम असे होते. त्यांचे वडील जैनुलाब्दीन हे एक साधे नावाडी होते आणि मंदिरांमध्ये येणाऱ्या यात्रेकरूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जाण्याचे काम करत असत. त्यांची आई अशिअम्मा गृहिणी होत्या. त्यांचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत गरीब होते. अनेकदा त्यांना दोन वेळच्या जेवणाचीही चिंता सतावत असे.
अशा परिस्थितीतही, लहानग्या कलाम यांनी शिक्षणाचे महत्त्व जाणले. त्यांच्या मनात काहीतरी मोठे करण्याची जिद्द होती. शालेय जीवनात, कुटुंबाला मदत करण्यासाठी ते सकाळी लवकर उठून वर्तमानपत्रे विकायचे. रामेश्वरम रेल्वे स्थानकावर आणि बसस्थानकावर जाऊन वर्तमानपत्रांचे गठ्ठे आणायचे आणि घरोघरी जाऊन ती वाटायचे. यातून मिळणाऱ्या पैशातून ते आपल्या शिक्षणाचा खर्च भागवत असत. त्यांचे बालपण हे कष्टमय असले तरी, त्यांनी कधीही परिस्थितीला शरण न जाता, आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करण्याचे ठरवले.
"तुम्हाला सूर्यासारखे चमकायचे असेल तर, आधी सूर्यासारखे जळावे लागेल." - डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम
त्यांचे प्राथमिक शिक्षण रामेश्वरम येथील पंचायत युनियन प्राथमिक शाळेत झाले. त्यांचे एक शिक्षक, श्री. सिवा सुब्रमण्यम अय्यर, यांनी त्यांच्या जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावली. सिवा सुब्रमण्यम अय्यर यांनी कलामांना पक्षी कसे उडतात हे प्रत्यक्ष समुद्राच्या किनाऱ्यावर नेऊन दाखवले. विमानाचे प्रारूप आणि पक्ष्यांच्या उडण्याचे विज्ञान समजावून सांगितले. याच घटनेने कलामांच्या मनात विमानाबद्दल आणि उडण्याबद्दल एक अनोखी ओढ निर्माण झाली. हीच ओढ पुढे त्यांच्या 'मिसाईल मॅन' बनण्याच्या प्रवासाची पहिली पायरी ठरली.
त्यांनी तिरुचिरापल्ली येथील सेंट जोसेफ कॉलेजमधून भौतिकशास्त्राची पदवी घेतली आणि त्यानंतर मद्रास इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) मधून एरोनॉटिकल इंजिनिअरिंगचा अभ्यास केला. हा प्रवास सोपा नव्हता. त्यांना अनेक आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला, पण त्यांच्यातील शिकण्याची तीव्र इच्छा आणि कठोर परिश्रम घेण्याची तयारी यामुळे त्यांनी प्रत्येक अडथळ्यावर मात केली.
स्वप्नांचे पंख आणि शिक्षणाची जिद्द: यशाचे रहस्य
डॉ. कलामांच्या जीवनात शिक्षणाने आणि स्वप्नांनी नेहमीच मध्यवर्ती भूमिका बजावली. ते नेहमी म्हणायचे की, "स्वप्न ते नाही जे तुम्ही झोपेत पाहता, स्वप्न ते आहे जे तुम्हाला झोपू देत नाही." या विचाराने प्रेरित होऊन त्यांनी आपले जीवन घडवले. MIT मध्ये असताना, त्यांना एका प्रकल्पावर काम करण्याची संधी मिळाली. हा प्रकल्प पूर्ण करण्यासाठी त्यांना अत्यंत कमी वेळ मिळाला होता, पण त्यांनी रात्रंदिवस काम करून तो यशस्वीपणे पूर्ण केला. याच काळात त्यांनी वैमानिक (पायलट) बनण्याचे स्वप्न पाहिले होते, पण नऊ जागांसाठी आठ उमेदवार यशस्वी झाल्यामुळे त्यांची निवड होऊ शकली नाही. ही त्यांच्या आयुष्यातील एक मोठी निराशा होती, पण त्यांनी या निराशेला आपल्या यशाच्या मार्गातील एक आव्हान मानले.
या घटनेनंतर त्यांनी संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेत (DRDO) वरिष्ठ वैज्ञानिक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली. १९६२ मध्ये ते भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) मध्ये रुजू झाले. येथेच त्यांच्या वैज्ञानिक कारकिर्दीला खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली. त्यांनी भारताच्या पहिल्या उपग्रह प्रक्षेपण वाहन (SLV-III) च्या विकासामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. हे प्रक्षेपण वाहन रोहिणी उपग्रहाला पृथ्वीच्या कक्षेत यशस्वीपणे स्थापित करणारे पहिले स्वदेशी वाहन होते. हे भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमातील एक महत्त्वाचे पाऊल होते आणि डॉ. कलामांच्या नेतृत्वाची ती पहिली मोठी ओळख होती.
त्यांनी 'अग्नी' आणि 'पृथ्वी' या क्षेपणास्त्रांच्या विकासातही महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या नेतृत्वाखालील क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम इतका यशस्वी झाला की त्यांना 'मिसाईल मॅन ऑफ इंडिया' (Missile Man of India) म्हणून ओळखले जाऊ लागले. त्यांचे हे यश केवळ वैज्ञानिक प्रगतीचे प्रतीक नव्हते, तर ते एका व्यक्तीच्या अथक परिश्रम, दृढनिश्चय आणि दूरदृष्टीचे प्रतीक होते.
'मिसाईल मॅन' ते राष्ट्रपती: राष्ट्रसेवेचा सर्वोच्च मान
डॉ. कलाम यांचे वैज्ञानिक क्षेत्रातील योगदान केवळ क्षेपणास्त्रांपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी हृदयविकाराने ग्रस्त असलेल्या रुग्णांसाठी 'कलाम-राजू स्टेंट' नावाचे एक कमी किमतीचे कोरोनरी स्टेंट विकसित केले. तसेच, पोलिओने ग्रस्त असलेल्या मुलांसाठी वजनाला हलके कॅलिपर्स (Calipers) विकसित करण्यातही त्यांनी मदत केली, ज्यामुळे त्यांना चालणे सोपे झाले. विज्ञानाचा उपयोग केवळ संरक्षणासाठीच नव्हे, तर सामान्य माणसाच्या जीवनात सुधारणा घडवण्यासाठीही कसा करता येतो, हे त्यांनी दाखवून दिले.
१९९८ मध्ये भारताने केलेल्या पोखरण-२ अणुचाचण्यांमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. या चाचण्यांमुळे भारताची अणुशक्ती म्हणून जगासमोर ओळख निर्माण झाली. यानंतर, २००२ मध्ये त्यांना भारताचे ११ वे राष्ट्रपती म्हणून निवडण्यात आले. 'पीपल्स प्रेसिडेंट' (जनतेचे राष्ट्रपती) म्हणून ते ओळखले जात होते. राष्ट्रपतीपदावर असतानाही त्यांनी सामान्य माणसाशी आणि विशेषतः विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे कधीही थांबवले नाही. त्यांनी 'इंडिया २०२०' (India 2020) या पुस्तकात भारताला एक विकसित राष्ट्र बनवण्याचे स्वप्न मांडले. त्यांचे राष्ट्रपतीपद हे केवळ एक पद नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांसाठी, विशेषतः तरुणांसाठी, एक प्रेरणास्त्रोत होते.
त्यांनी आपल्या कार्यकाळात अनेक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले आणि भारताच्या विकासासाठी विविध योजनांना प्रोत्साहन दिले. त्यांचे राष्ट्रपती भवन हे केवळ एक शासकीय निवासस्थान नव्हते, तर ते एक असे ठिकाण होते जिथे देशाच्या उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने पाहिली जात होती आणि ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी विचारमंथन केले जात होते. त्यांनी अनेकदा विद्यार्थ्यांना आणि शास्त्रज्ञांना भेटून त्यांच्या कल्पनांना प्रोत्साहन दिले. त्यांचे 'अग्नी की उडान' (Wings of Fire) हे आत्मचरित्र आजही लाखो तरुणांना प्रेरणा देत आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणास्त्रोत: त्यांचे विचार आणि संदेश
डॉ. कलाम हे विद्यार्थ्यांचे खरे मित्र होते. ते नेहमी म्हणायचे की, "एक चांगले पुस्तक हे शंभर चांगल्या मित्रांसारखे असते, पण एक चांगला मित्र हा एका ग्रंथालयासारखा असतो." त्यांनी विद्यार्थ्यांना नेहमी मोठे स्वप्न पाहण्यासाठी, ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि कठोर परिश्रम करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांच्या अनेक भाषणांमध्ये आणि पुस्तकांमध्ये त्यांनी तरुणांना दिलेले संदेश आजही तितकेच प्रासंगिक आहेत.
- मोठी स्वप्ने पहा: त्यांनी विद्यार्थ्यांना नेहमी सांगितले की, "मोठी स्वप्ने पहा, कारण स्वप्नेच विचारांमध्ये बदलतात आणि विचार कृतीत."
- ज्ञान मिळवा: त्यांनी शिक्षणाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले. त्यांचे म्हणणे होते की, "ज्ञान हेच तुमचे सर्वात मोठे सामर्थ्य आहे."
- कठोर परिश्रम करा: यशासाठी कोणतेही शॉर्टकट नसतात, हे त्यांनी आपल्या जीवनातून दाखवून दिले. "कठोर परिश्रम आणि सातत्य हेच यशाचे रहस्य आहे."
- चिकाटी ठेवा: अपयश हे यशाची पहिली पायरी असते, हे ते नेहमी सांगत. "जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या ध्येयापर्यंत पोहोचत नाही, तोपर्यंत लढत राहा."
- शिक्षक आणि पालकांचा आदर करा: त्यांनी आपल्या शिक्षकांना आणि पालकांना नेहमीच आदराने पाहिले आणि त्यांचे मार्गदर्शन घेतले.
त्यांनी विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी खूप प्रयत्न केले. त्यांचे 'व्हिजन २०२०' हे भारताला एक विकसित राष्ट्र बनवण्याचे स्वप्न होते आणि या स्वप्नाचा पाया तरुण पिढीच्या हातात होता, अशी त्यांची ठाम धारणा होती. त्यांना विश्वास होता की, भारताचे भविष्य विद्यार्थ्यांच्या हातात आहे आणि हे विद्यार्थीच देशाला प्रगतीच्या शिखरावर घेऊन जातील.
राष्ट्रनिर्माणात विद्यार्थ्यांची भूमिका: आजची जबाबदारी
डॉ. कलाम यांनी नेहमीच विद्यार्थ्यांना राष्ट्रनिर्माणाचे महत्त्वाचे घटक मानले. त्यांचे म्हणणे होते की, "तुम्ही देशाचे भविष्य आहात. तुमच्या हातात देशाची प्रगती आहे." आज, जागतिक विद्यार्थी दिनानिमित्त, आपण केवळ डॉ. कलामांना आदराने स्मरण करत नाही, तर त्यांच्या विचारांना आपल्या जीवनात अंगीकारण्याची शपथ घेतो.
राष्ट्रनिर्माणात विद्यार्थ्यांची भूमिका अनेक प्रकारे महत्त्वाची आहे:
- उत्कृष्ट शिक्षण: गुणवत्तापूर्ण शिक्षण घेऊन स्वतःला सक्षम बनवणे.
- वैज्ञानिक दृष्टिकोन: अंधश्रद्धा आणि जुन्या रूढीवादी विचारांना बाजूला सारून वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे.
- नवीन कल्पनांचा स्वीकार: नवनवीन कल्पना आणि संशोधनांना प्रोत्साहन देणे.
- सामाजिक जबाबदारी: समाजातील दुर्बळ घटकांना मदत करणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि स्वच्छतेची सवय लावणे.
- नैतिक मूल्ये: प्रामाणिकपणा, सत्यनिष्ठा आणि करुणा यांसारख्या नैतिक मूल्यांचे पालन करणे.
- देशभक्ती: देशावर प्रेम करणे आणि देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान देणे.
डॉ. कलामांनी नेहमीच सांगितले की, "तुमचे भविष्य तुम्हीच घडवता." त्यामुळे, प्रत्येक विद्यार्थ्याने आपल्या स्वप्नांना पंख देऊन, कठोर परिश्रमाने आणि निष्ठेने आपले ध्येय गाठले पाहिजे. आजच्या युगात, तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करून, माहिती मिळवून आणि नवीन कौशल्ये शिकून तुम्ही स्वतःला आणि देशाला अधिक समृद्ध करू शकता.
त्यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे: "आपल्याला आपले भविष्य बदलता येत नाही, पण आपण आपल्या सवयी बदलू शकतो आणि आपल्या सवयी निश्चितपणे आपले भविष्य बदलतील." याचा अर्थ असा की, आपल्या आजच्या छोट्या-छोट्या सवयी आणि निर्णय आपल्या भविष्यावर मोठा परिणाम करतात. त्यामुळे, चांगल्या सवयी लावा, वेळेचा सदुपयोग करा आणि सतत शिकत राहा.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- डॉ. कलाम हे अविवाहित होते आणि त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन भारताच्या सेवेसाठी समर्पित केले.
- त्यांनी राष्ट्रपती भवनात असताना 'कलाम-राजू स्टेंट' आणि हलके कॅलिपर्स विकसित करण्यासाठी वैद्यकीय व्यावसायिकांसोबत काम केले.
- त्यांना भारतरत्न (1997), पद्मभूषण (1981) आणि पद्मविभूषण (1990) या भारताच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते.
- डॉ. कलाम हे वीणा वाजवण्यात निपुण होते आणि त्यांना शास्त्रीय संगीताची खूप आवड होती.
- त्यांना 'पीपल्स प्रेसिडेंट' (जनतेचे राष्ट्रपती) म्हणून ओळखले जात असे कारण ते सामान्य लोकांशी, विशेषतः मुलांशी आणि विद्यार्थ्यांशी सहज संवाद साधत असत.
सारांश
डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे जीवन हे स्वप्न, विज्ञान आणि विद्यार्थी शक्तीचा जागर आहे. एका सामान्य कुटुंबातून येऊन त्यांनी भारताच्या सर्वोच्च पदापर्यंत मजल मारली आणि जगाला आपली बुद्धिमत्ता व दूरदृष्टी दाखवून दिली. त्यांचे जीवन हे आपल्याला हेच शिकवते की, परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असो, जर तुमच्याकडे दृढनिश्चय, कठोर परिश्रम करण्याची तयारी आणि मोठे स्वप्न पाहण्याची क्षमता असेल, तर तुम्ही कोणतेही ध्येय गाठू शकता.
आजच्या जागतिक विद्यार्थी दिनानिमित्त, आपण डॉ. कलामांच्या विचारांना स्मरून, त्यांचे आदर्श आपल्या जीवनात अंगीकारण्याचा प्रयत्न करूया. त्यांच्याप्रमाणेच मोठे स्वप्न पाहूया, ज्ञान मिळवण्यासाठी अहोरात्र प्रयत्न करूया आणि आपल्या देशाला एक विकसित व समृद्ध राष्ट्र बनवण्यासाठी आपले योगदान देऊया. त्यांचे विचार हे केवळ पुस्तक किंवा भाषणांपुरते मर्यादित न राहता, आपल्या कृतीतून ते प्रत्यक्षात आले पाहिजेत. आपण सर्वजण मिळून एक मजबूत, प्रगतशील आणि ज्ञानाधारित भारत घडवूया, हेच डॉ. कलामांना खरी आदरांजली ठरेल.
धन्यवाद!